Pham Ton’s Blog

Tháng Bảy 19, 2012

Những công trình từ điển Hán Việt tiên phong

Filed under: Ý kiến — phamquynh @ 2:54 chiều

Blog PhamTon năm thứ ba, tuần 4 tháng 7 năm 2012.

NHỮNG CÔNG TRÌNH TỪ ĐIỂN HÁN VIỆT TIÊN PHONG

Trần Văn Chánh

Lời dẫn của Phạm Tôn: Bài này là phần trích trong bài Điểm qua một số bộ từ điển Hán Việt tiên phong của nhà nghiên cứu Trần Văn Chánh, các trang 76-79 tập san Suối Nguồn số 5 (4/2012) của Trung tâm dịch thuật Hán Nôm Huệ Quang – NXB Hồng Đức).

—o0o—

Ở Việt Nam, chế độ khoa cử thời phong kiến đã chấm dứt từ khoa Thi hương cuối cùng năm 1918, nhưng địa vị của chữ Hán vẫn còn quan trọng do các yếu tố Hán Việt đã thâm nhập vào tiếng Việt từ rất lâu đời. Muốn hiểu thấu đáo tiếng Việt, muốn tìm hiểu – nghiên cứu sâu những vấn đề văn hóa liên quan đến nền học thuật cổ điển trong nước, cũng như để đọc được các công trình nghiên cứu của Trung Quốc hay kinh sách Phật giáo… thì chữ Hán vẫn còn là một công cụ rất lợi hại, mà một người Việt Nam có học vấn hầu như không thể hoàn toàn không biết tới. Vì vậy việc học hỏi chữ Hán ở nhiều mức độ khác nhau đối với người Việt Nam có lẽ vẫn sẽ còn là một nhu cầu liên tục và lâu dài như hiện nay chúng ta cũng đã từng chứng nhận.

Đầu thế kỷ 20, giai đoạn bàn giao giữa cựu học với tân học, trong bối cảnh bước đầu tiếp thu mạnh những tinh hoa văn hóa – khoa học phương Tây, đi cùng với nhu cầu diễn đạt ngày một gia tăng trong xã hội và sự phát triển nhanh chóng của chữ quốc ngữ thay thế chữ Nôm đã ít người biết tới, việc học hỏi chữ Hán của người Việt vẫn được tiếp tục nhưng bằng những sách công cụ hiện đại hơn, đã bắt đầu xuất hiện để thay thế cho những loại tự điển Hán Nôm cổ. Đây là lý do sự ra đời của một số bộ từ điển Hán Việt đầu tiên được biên soạn theo lề lối tương đối hiện đại, có tham khảo phương pháp làm việc của cả Tây lẫn Tàu.

Nhưng hiện nay, nói tới từ điển Hán Việt trong giai đoạn đầu tân học, hầu như người ta chỉ nhắc đến bộ Hán Việt từ điển của Đào Duy Anh (1932) và Hán Việt tự điển của Thiều Chửu (1942), vẫn còn được sử dụng tận đến ngày nay, mà không ngờ rằng trước đó hoặc gần đồng thời, còn có những công trình tiên phong khác nữa. Vì vậy, trước khi giới thiệu hai bộ từ điển quen thuộc vừa nêu trên, và những bộ từ điển khác, bài viết này sẽ đặc biệt đề cập đến vài công trình hiện nay vẫn còn rất ít được nhiều người biết đến.

1. Trước hết có lẽ nên nhắc đến phần phụ trương gọi là Tự vựng Quốc ngữ – Chữ Nho – Chữ Pháp đăng trên tạp chí Nam phong từ số 1 (7.1917) đến số 10 (4.1918), sau đó ngưng 2 kỳ rồi đăng tiếp trên các số 13 và 14 (8.1918). Đăng được 91 trang giấy khổ lớn với mỗi trang khoảng 20 mục từ, tổng cộng thành chừng 2.000 mục từ, tương đương với một từ điển Hán – Việt – Pháp khổ nhỏ chừng 200 trang.

Phụ trương Tự vựng trên tạp chí Nam phong không ghi rõ ai là tác giả, nhưng coi giọng văn, đoán có lẽ là Phạm Quỳnh (1892-1945), chủ bút Nam phong.

Không có từ đơn, chỉ thu thập những từ ghép hoặc thành ngữ tương đối hiện đại của thời kỳ đó dùng để diễn đạt một số khái niệm mới. Đây có thể coi là công trình từ điển Hán Việt đầu tiên xuất hiện tại Việt Nam, nên chúng tôi không ngần ngại trích đầy đủ nguyên văn lời nói đầu của soạn giả, như một chứng tích lịch sử, nêu rõ lý do cùng nội dung, mục đích của việc biên soạn:

Quốc văn ta hiện còn nghèo lắm, chưa đủ tiếng mà dùng. Thế tất phải mượn thêm chữ Nho thì mới có thể gọi được những sự vật mới, diễn được những tư tưởng mới. Điều đó thiết tưởng quốc dân ta cũng đã hiểu rõ rồi. Vậy báo Nam phong chủ thu nhặt những điều mới lạ trong các môn học ngày xưa ngày nay, cũng không thể tránh được cái thế tất nhiên ấy, nên các bài báo thường dùng đến nhiều những danh từ mới. Kể ra những chữ ấy cũng không lấy gì làm khó hiểu, người nào đã có biết ít nhiều chữ Nho cũng có thể tự giải được.

Nhưng lúc mới đầu này cần phải định nghĩa phân minh những chữ mới dùng để sau khỏi lẫn lộn sai nhầm. Vả hiện nay chữ Nho ít người học, các nhà Tây học tất không được tinh cách dùng chữ lắm. Vậy bản báo tưởng cũng là một việc có ích mà phụ thêm sau mỗi số báo mấy tờ “Tự vựng” thích nghĩa những tiếng mới, vừa bằng quốc ngữ, vừa bằng chữ Nho, vừa bằng chữ Pháp để giúp những người hoặc biết chữ Nho mà không biết nghĩa Tây, hoặc biết chữ Tây mà không biết tên ta.

Bản báo thiết nghĩ phàm chữ mới chỉ mới một lúc đầu thôi. Dùng một lần thì còn mới, dùng vài ba lần thì nghe đã quen tai, dùng đến mười lần thì đã cũ rích vậy. Mười năm trước, ai từng nói đến những tiếng như văn minh, xã hội? Thế mà bây giờ những tiếng ấy thông dụng rồi. Ngày nay những tiếng như quan niệm, thái độ, nghe còn lạ tai, an tri (làm sao biết – TVC) ít lâu nữa lại chẳng thành những tiếng thường dùng ư? Tiếng Annam ta đối với chữ Tàu vốn vẫn có cái hấp lực rất mạnh, cốt là bây giờ dùng chữ nào định nghĩa phân minh chữ ấy là đủ vậy.

Đó là cái mục đích của tập Tự vựng này”.

Để hình dung cụ thể, xin trích dẫn vài mục từ đầu tiên của Tự vựng Nam phong:

Anh hùng-ca – 英雄歌 = Bài ca tán tụng công đức những bực anh hùng hào kiệt.- ÉTOPÉE

Ảnh hưởng – 影響 = Chính nghĩa là cái bóng, cái tiếng vang. Dùng rộng nghĩa thì chỉ cái thế lực của vật nọ lan động sang vật kia, như cái bóng chiếu, cái tiếng vang.- INFLUENCE, EXERCER UNE INFLUENCE.

Áp chế chủ-nghĩa – 壓制主義 = Chủ nghĩa đè nén, áp ức người ta.- DESPOTISME.

Bán khai – 半開 = Là mới văn minh mở mang được nửa.- SE DIT D’UNE CIVILISATION PEU AVANCÉE.

Bành trướng – 澎漲= Dương rộng ra, phát to ra.- EXPANSION, FORCE D’EXPANSION.

Đối với một vài từ như TRI ÂM, ngoài nghĩa đen còn giảng thêm điển cố liên quan đến hai nhân vật cổ Bá Nha và Tử Kỳ…

Tóm lại, Tự vựng Nam phong năm 1917 tuy chưa chính thức là từ điển Hán Việt, cũng chưa in ra thành sách, nhưng về phương diện lịch sử, có thể coi đây là một công trình nhỏ có tính khai sáng hiện còn ghi nhận được.

7.4.2012.

T.V.C.

Advertisements

Gửi bình luận »

Không có bình luận

RSS feed for comments on this post. TrackBack URI

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

Blog tại WordPress.com.

%d bloggers like this: