Pham Ton’s Blog

Tháng Ba 8, 2013

Mấy ý kiến Nhà chính trị và nhà văn hóa Phạm Quỳnh (1892-1945)

Filed under: Ý kiến — phamquynh @ 12:25 sáng

Blog PhamTon năm thứ năm, tuần thứ 3 tháng 3 năm 2013.

 

Mấy ý kiến về

NHÀ CHÍNH TRỊ VÀ NHÀ VĂN HÓA PHẠM QUỲNH (1892-1945)

 

GS. NGND Trần Thanh Đạm

Lời dẫn của Phạm Tôn: Theo lệ của blog, chúng tôi đã hỏi xin phép giáo sư Trần Thanh Đạm để đưa bài viết của ông lên, mong được ông cho bản chính, chưa có sửa chữa, biên tập của tòa soạn Hồn Việt. Nhưng chính giáo sư lại trả lời là mình rất hài lòng với việc biên tập của Hồn Việt, “Bài viết của tôi như thế là tròn trặn rồi, xin cứ đăng nguyên văn bài trên báo này.”

Vì thế, chúng tôi xin mời các bạn đọc bài của giáo sư theo đúng nguyên văn của bản in trên các trang 52, 53 và 54 tạp chí Hồn Việt số 15 tháng 9 năm 2008. Chúng tôi chỉ mạn phép GS nhấn mạnh những đoạn mà mình tâm đắc.

—-o0o—-

Cách đây hai năm, một người bạn của tôi làm công tác biên tập ở một nhà xuất bản có giao cho tôi bản thảo tập sách của tác giả Phạm Tôn về học giả Phạm Quỳnh, nhờ tôi đọc và cho ý kiến. Các ý kiến của tôi chủ yếu là để tự giải đáp cho mình và gợi ý cho bạn. Nay tạp chí Hồn Việt nêu vấn đề thành diễn đàn, tôi xin gửi ý kiến của tôi đến tham gia, không biết có đóng góp được chút gì vào vấn đề được đặt ra hay không?

Phạm Quỳnh là một nhân vật chính trị và văn hóa phức tạp trong thời kỳ trước Cách Mạng Tháng Tám từ giữa thập niên 1910 đến giữa thâp niên 1940. Cũng như Trương Vĩnh Ký cuối thế kỷ XIX, Phạm Quỳnh là người bẩm sinh cực kỳ thông minh, chỉ xuất thân từ trường đào tạo phiên dịch tiếng Pháp (Trường thông ngôn – École des Interprètes) song rất nhanh chóng có trình độ cao về Pháp văn và cũng như đa số các trí thức thời đó có một vốn học về Hán văn nên sớm nổi tiếng là nhà trí thức xuất sắc đương thời, đứng đầu bốn vị Tây học: Quỳnh (Phạm Quỳnh), Vĩnh (Nguyễn Văn Vĩnh), Tố (Nguyễn Văn Tố), Tốn (Phạm Duy Tốn). Tên tuổi của ông gắn liền với tạp chí Nam Phong (1917-1934) do Louis Marty, Giám đốc cơ quan chính trị Đông Dương, tức Chánh sở mật thám Đông Dương sáng lập và giao cho ông làm chủ nhiệm kiêm chủ bút. Chủ đích của tạp chí này khá rõ ràng: phục vụ cho chính sách của thực dân Pháp từ đại chiến Thế giới thứ Nhất (1914-1918) trở về sau. Chính sách đó do Toàn quyền Albert Sarraut chủ xướng, dưới chiêu bài “Hợp tác Pháp – Nam”, nhằm củng cố chế độ thuộc địa, xoa dịu phong trào yêu nước sôi nổi đầu thế kỷ XX đã bị đàn áp năm 1908 nhưng vẫn còn ảnh hưởng và sau đó bắt đầu có ảnh hưởng của Nguyễn Ái Quốc sau Cách mạng Tháng Mười năm 1917 và những năm 1920. Có thể xem tạp chí Nam Phong là ngọn cờ văn hóa của chủ nghĩa thực dân với chủ trương “dung hòa văn hóa Đông – Tây”, kết hợp truyền bá văn hóa, văn minh “Đại Pháp” với phục hồi các “quốc túy, quốc hồn” của văn hóa phong kiến bằng công cụ là chữ quốc ngữ, vốn được đề xướng bởi các nhà nho yêu nước duy tân thời Đông Kinh Nghĩa Thục, nhưng lúc này chuyển thành công cụ của văn hóa thực dân – phong kiến mang bộ mặt của chủ nghĩa dân tộc thỏa hiệp với chế độ thuộc địa. Nhờ sự bảo hộ của chính quyền thực dân và tài năng xuất sắc của Phạm Quỳnh, trong tình hình thoái trào của phong trào yêu nước trong thập niên 1910-1920, tạp chí Nam Phong cùng với tên tuổi của Phạm Quỳnh nổi tiếng từ Bắc chí Nam, nhờ khai thác được tâm lý yêu nước thỏa hiệp bằng con đường bảo tồn ngôn ngữ văn hóa dân tộc một cách hợp pháp, xua tan ảnh hưởng của tinh thần ái quốc từ đầu thế kỷ XX và ảnh hưởng của phong trào cách mạng dân tộc dân chủ sắp sửa hình thành trong những năm 20, tiến tới thành lập Đảng Cộng Sản Việt Nam năm 1930. Đó là nguyên nhân sâu xa của “thành công” tạp chí Nam Phong cùng với sự nghiệp văn hóa-học thuật của Phạm Quỳnh. Cũng như “thành công” của mọi “sự nghiệp” thực dân hóa của Pháp ở Việt Nam, “thành công” của Nam Phong có hai mặt: mặt tác dụng chính là phục vụ cho chính sách văn hóa nô dịch của thực dân song mặt tác dụng phụ là góp phần thúc đẩy phần nào cho văn hóa dân tộc đang có nhu cầu đổi mới. Lấy ví dụ như phong trào đề cao, sùng bái Nguyễn Du và Truyện Kiều với danh nghĩa đề cao quốc ngữ, quốc văn, quốc học với câu nói nổi tiếng của Phạm Quỳnh: “Truyện Kiều còn, tiếng ta còn, tiếng ta còn, nước ta còn”. Câu nói này được nhiều người đương thời tán đồng, hưởng ứng do lòng mến mộ quốc văn, tưởng qua đó tỏ lòng ái quốc. Song các nhà chí sĩ kỳ cựu như Ngô Đức Kế, Huỳnh Thúc Kháng lại cho là sự lừa mị, bởi vì các cụ lập luận ngược lại: dân tộc đã chìm đắm, nước đã không còn thì ngôn ngữ, văn hóa đứng trước nguy cơ tiêu vong (Bài Bàn về quốc văn của Ngô Đức Kế là sự phản bác của nhà chí sĩ này đối với Phạm Quỳnh). Cuộc tranh luận về Truyện Kiều, về quốc văn, quốc học, quốc vận thời kỳ này cần được nghiên cứu đi vào thực chất, không chỉ trên bề mặt, điều này cho đến nay vẫn chưa được hoàn toàn rõ ràng. Nguyên nhân là do tính hai mặt phức tạp, mâu thuẫn của nó. Nhiều người bênh vực Phạm Quỳnh, phản đối Ngô Đức Kế song cũng có xu hướng ngược lại, bênh vực Ngô Đức Kế, chỉ trích Phạm Quỳnh. Cuộc tranh luận này cũng góp phần làm bộc lộ bản chất của tạp chí Nam Phong và hoạt động văn hóa của Phạm Quỳnh. Phạm Quỳnh đã hai lần im lặng, không dám tranh luận với Ngô Đức Kế và Huỳnh Thúc Kháng. *

Trong thời gian làm việc cho tạp chí Nam Phong đã hình thành tư tưởng chính trị của Phạm Quỳnh: Dựa vào thực dân Pháp và chế độ quân chủ để thực hiện độc lập quốc gia theo chế độ quân chủ lập hiến (Loạt bài Essais Franco – Indigènes – Tiểu luận Pháp-Việt). Chính tư tưởng chính trị này dẫn Phạm Quỳnh từ bỏ con đường làm báo, dấn thân vào con đường làm quan. Từ chức Ngự Tiền Văn Phòng của Bảo Đại đến Thượng thư Bộ Học tiến lên Thượng thư Bộ Lại, đứng đầu nội các của Nam Triều, thay thế nội các của Nguyễn Hữu Bài, tranh quyền chức đầu triều với Ngô Đình Diệm, thắng lợi nhờ sự đỡ đầu và tín nhiệm của Toàn quyền Pierre Pasquier, ông phục vụ tận tụy cho đường lối này hơn 10 năm cho đến khi Nhật đảo chánh Pháp 9/3/1945. Suốt thời gian đó, Phạm Quỳnh không hề thực hiện được chút nào “lý tưởng” chính trị của mình, ngay cả sửa đổi chút ít chế độ giáo dục nô dịch khi làm Bộ Trưởng Bộ Giáo dục Nam triều cũng không được. Dư luận trí thức đương thời công kích và chế nhạo sự tiến thân của ông. Có người lấy làm tiếc. Tuy vậy, ông vẫn không nhận thấy sai lầm, vẫn trung thành tận tụy với chế độ thực dân phong kiến, cho đến khi bị gạt bỏ một cách nhục nhã trong sự chê cười của dư luận sau 9/3/1945. Đương thời, tuy Phạm Quỳnh được đánh giá cao về tài năng người viết văn, làm báo, song bị đánh giá thấp về nhân cách người học giả, người trí thức. Ngô Tất Tố cho rằng ông và Nguyễn Văn Vĩnh “đánh bài Tây” với nhau, đánh lừa người khác để thu lợi chia nhau. Tản Đà – Nguyễn Khắc Hiếu thậm chí chê ông tuy có tài làm báo song “lập thân ám muội”. Chung quy là vì ông hợp tác quá “chân thành” với Pháp. Có lẽ điều đáng ghi nhận nhất của ông là tuy làm quan cao chức trọng như vậy cho chế độ thực dân, phong kiến, song không nghe nói ông có phạm tội gì làm hại những người yêu nước và cách mạng như những tên tay sai thô bỉ và độc ác khác. Tuy phạm sai lầm to lớn về chính trị, song ông vẫn còn giữ được ít nhiều phong độ trí thức, nhiều người chê trách ông song cũng nhiều người kính nể ông. Cũng giống như Trương Vĩnh Ký ngày trước, ông tự nguyện làm một thứ công cụ cho bọn thực dân cáo già, phục vụ cho chính sách giảo quyệt của chúng, được chúng tin cậy, ưu đãi và thực lòng tin cậy, hy vọng vào chúng. Lúc nhận ra, tỏ lòng tiếc nuối và hối hận thì đã muộn rồi như những lời thú nhận muộn màng của ông vào cuối đời. Ở điểm này, ông cũng giống Trương Vĩnh Ký, song ông không được may mắn bằng Trương Vĩnh Ký. Cuối đời ông diễn ra trong bi kịch và kết thúc trong thảm kịch. Bởi vì chế độ mà Trương Vĩnh Ký phục vụ thắng lợi còn chế độ mà Phạm Quỳnh phục vụ thì sụp đổ. Đó là chỗ khác nhau, có sự ngẫu nhiên song cũng có phần tất yếu. Lịch sử ở đây công minh song cũng hơi tàn nhẫn.

Điều đáng tiếc là cái chết của Phạm Quỳnh. Quả là ông đã gặp một tai nạn. Ông là nạn nhân đáng tiếc của tính tự phát lịch sử, kể cả lịch sử cách mạng. Vì Cách mạng có phần tự giác mà cũng có phần tự phát, ngoài ý muốn của các nhà cách mạng chân chính. Tiêu biểu là thái độ và tình cảm của Bác Hồ đối với ông được người đương thời làm chứng và thuật lại. Có nhiều chứng cứ và chứng nhân, song tôi chú ý lời kể của nhà thơ Huy Cận khi từ Huế trở về gặp Bác, báo cáo với Bác về chuyện Phạm Quỳnh gặp nạn ở Huế: “Bác thở dài, nắm tay tôi và nói: “Đã lỡ mất rồi!””. Quả đúng là tấm lòng của Bác và cũng là chính sách của Bác. Đồng thời và đồng liêu với Phạm Quỳnh còn có bao nhiêu nhân vật, nhân sĩ của chính quyền Nam triều khác như: Thái Văn Toản, Bùi Bằng Đoàn, Phan Kế Toại, Vi Văn Định, Ngô Đình Diệm và bao nhiêu người khác nữa, nhất là vị hoàng đế đương thời là Bảo Đại, chưa nói đến các vị như Bùi Kỷ, Phạm Khắc Hoàng, Vũ Đình Hòe, Phan Anh, Hoàng Xuân Hãn,… trong chính phủ Trần Trọng Kim. Có ai bị cách mạng kết án hay xúc phạm gì đâu, nói chi đến xử tử hình. Rõ ràng là Phạm Quỳnh gặp tai nạn, tai họa rất đáng tiếc.

Chúng ta hoàn toàn tin tưởng rằng Phạm Quỳnh nếu không gặp tai nạn không may ấy mà còn sống đến sau cách mạng thì với tài năng, tấm lòng và phẩm chất trí thức cá nhân của ông, với chính sách đoàn kết rộng rãi của Bác Hồ, nếu không tham gia cách mạng và kháng chiến, không tiếp tục đóng góp cho văn hóa học thuật, thì ông ít nhất cũng được sống an toàn, yên ổn như một người Việt Nam bình thường, như bao người khác. Riêng tôi, tôi tin tưởng ông có thể như Bùi Bằng Đoàn, Phan Kế Toại, Thái Văn Toản, Vi Văn Định. Chứng cớ là gia đình ông, các con ông đều đã là những chiến sĩ yêu nước, những hiền tài giúp nước như Phạm Khuê, Phạm Tuyên, các con khác tuy ở nước ngoài song tôi không hề nghe có lời nói hay hành vi chống lại tổ quốc hay cách mạng, vẫn một lòng trung với nước, hiếu với dân, dù rất đau đớn vì sự tử nạn của người cha thân yêu, song không hề bị kẻ địch và bọn xấu mua chuộc, lợi dụng, vẫn hy vọng có ngày chiêu tuyết cho cha. Tôi là bạn của nhạc sĩ Phạm Tuyên, tôi cho rằng mình thấu hiểu nỗi lòng của anh bao nhiêu năm đi theo cách mạng và kháng chiến với cái tang cha trên ý thức và lương tâm mình. Thế nhưng, anh dã sáng tác những ca khúc đẹp biết bao, hùng tráng biết bao, tươi sáng biết bao, chỉ có thể là sự thăng hoa của một tâm hồn vô cùng thánh thiện. Tôi không được biết các anh, chị, em của anh, song tôi tin là vẫn cùng một dòng máu ấy, tâm hồn ấy. Trong chính trị, nhất là trong những thời kỳ phức tạp, bi đát của lịch sử, người trí thức trung thực và lương thiện có thể phạm những sai lầm, đi sai đường mà không tự giác. Trong thế kỷ XX có bao nhiều trường hợp như thế. Cả những người tốt như Nguyễn Du ngày xưa cũng không dễ gì nhận ra đâu là xu hướng chính của lịch sử, như Tố Hữu đã viết:

Hỡi lòng tê tái thương yêu

Giữa dòng trong đục

cánh bèo lênh đênh

Ngẩn ngơ trông ngọn cờ đào

Đành như thân gái

sóng xao Tiền Đường

Hơn 60 năm nay, ông là một câu hỏi lớn, một mối hồ nghi trong dư luận và nhận thức của bao nhiêu người ở bên này bên kia chiến tuyến. Giằng xé đó làm cho vấn đề Phạm Quỳnh càng trở nên rắc rối, phức tạp thêm. Cách mạng khó giải thích, thanh minh, phản cách mạng muốn khai thác, lợi dụng. Nỗi đau của gia đình ngày càng lớn vì sự oan khuất của ông.

Khác với những người đương thời, tấm lòng của hậu thế đối với người xưa thường trân trọng hơn, bao dung hơn và công minh hơn. Độ lùi về thời gian cũng giúp cho cái nhìn vào lịch sử sáng suốt hơn, thấu tình đạt lý hơn. Không nhập nhoạng biến xấu thành tốt, biến tội thành công, đảo điên chính tà, lẫn lộn phải trái, song đối với những nhân vật lịch sử có số phận bi kịch như Phan Thanh Giản thế kỷ XIX, Phạm Quỳnh thế kỷ XX, thiết tưởng cần có sự đánh giá lại một lần nữa để thể hiện tấm lòng của lớp người đi sau đối với lớp người đi trước. Phải rộng trí hiểu biết để rộng lòng tha thứ, để trân trọng, để thương yêu. Đãi cát tìm vàng, gạn đục khơi trong. Lịch sử dân tộc bao gồm mọi cống hiến nhỏ to của mọi người con rứt ruột đẻ ra của dân tộc qua các giai đoạn thăng trầm của lịch sử. Thế hệ ngày nay cũng không bỏ sót một cống hiến, mọi giá trị nào từ những hy sinh, đau khổ, máu xương của các tiền nhân; những người vô danh đã vậy, huống hồ la những con đã để lại dấu vết của mình trong lịch sử, những giá trị tinh thần và văn hóa kèm theo những giọt máu của lòng mình và cả thân xác, sinh mệnh của mình. Chúng ta mong mỏi sang thế kỷ XXI, tinh thần Đại Đoàn Kết của Hồ Chí Minh không chỉ bao trùm lên tất cả những người còn sống mà cũng hoà giải được cả những người đã khuất, nhất là những người cùng chịu những đau khổ, hy sinh, tổn thất do tai họa chung của dân tộc mà thủ phạm là các thế lực tham lam độc ác từ bên ngoài gây ra cho chúng ta từ thế kỷ XIX và vẫn chưa buông tha chúng ta cho đến đầu thế kỷ XXI.

T.T.Đ.

——–

Trích bài của Phạm Quỳnh Trả lời bài cảnh cáo các nhà học phiệt của Phan Khôi tiên sanh, đăng trên báo Phụ nữ tân văn, Sài Gòn, số 67, ngày 28/8/1930  (PT chú):

(*)Không biết chủ ý tiên sanh thế nào, nhưng trong bài đại luận của tiên sanh chỉ có thấy dẫn một việc làm chứng, là việc mấy năm trước ông nghè Ngô Đức Kế công kích tôi về Truyện Kiều, mà tôi cứ thủy chung làm thinh không trả lời; thế là phạm hai cái tội đã kể trên kia.

Ông nghè Ngô nay là người thiên cổ rồi. Kẻ khuất người còn, chuyện bao năm cũ kể ra làm gì? Nhưng Phan tiên sanh đã giở giói ra, thì tôi cũng phải nối lời phân trần cho rõ lẽ: xin vong linh ông Ngô chứng giám!

Họ Ngô với tôi vốn không có hiềm khích gì. Ông là người quốc sự phạm cũ, vì việc nước mà long đong chìm nổi trong bao năm, dầu người không đồng tư tưởng, đồng chánh kiến với ông cũng phải kính trọng cái thân thế của ông. Tôi cũng vậy, thủy chung vẫn coi ông như bậc đàn anh. Bấy giờ ông làm chủ bút báo Hữu Thanh mới lập. Báo Hữu Thanh là một cái tạp chí; báo Nam Phong của tôi cũng là một cái tạp chí. Báo Hữu Thanh ra sau, báo Nam phong của tôi có từ trước. “Hàng thịt nguýt hàng cá”, là cái thói thường của bọn con buôn. Trong làng văn làng báo có khi cũng mắc phải cái thói đó. Xem chừng ra ngay từ đầu, báo Hữu Thanh đã không có ý thân thiện với chúng tôi rồi. Tôi đoán thế nào cũng có một cuộc phản đối. Nhân khi ấy hội Khai trí Tiến đức mới đặt ra lễ kỷ niệm cụ Tiên Điền là tác giả Truyện Kiều. Việc nầy tự tôi khởi xướng, mà ông Trần Trọng Kim cũng là một tay chủ động. Bữa ông Trần và tôi diễn thuyết ở nhà hội Khai trí, có tới hai ngàn người đến nghe, coi ra hoan nghinh cổ võ lắm. Ông chủ bút Hữu Thanh có ý căm tức, liền viết bài phản đối Truyện Kiều và nhân thể mạt sát tôi. Tôi giận lắm, hăng hái muốn ra quyết chiến với họ Ngô một phen. Vì tôi ôn hòa thì ôn hòa thật, nhưng không đến nỗi nhu nhược mà bị người công kích không biết đối phó lại. Nhưng tôi nghĩ kỹ, rồi quyết hẳn làm thinh không trả lời. Ai cũng biết rằng họ Ngô không phải vì Truyện Kiều mà bình phẩm Truyện Kiều, chỉ là kiếm cớ để gây cuộc “cãi lộn” với tôi, trước là làm một cách quảng cáo cho báo Hữu Thanh, sau cũng để thỏa một cái lòng ác cảm riêng chăng. Truyện Kiều là một nền văn chương kiệt tác, xét Truyện Kiều phải đứng về phương diện văn chương mà xét, nay họ Ngô lại đứng về phương diện đạo đức, – mà là cái đạo đức rất hẹp hòi của phái hương nguyện, – thì rõ là chủ ý lập luận thiên đi, để có chỗ mà công kích người ta. Như vậy không phải là một vấn đề văn chương học vấn gì nữa, chỉ là một vấn đề cá nhân mà thôi. Tôi bèn định cứ làm thinh, không bắt lời, tựu trung có hai lẽ như sau:

1) Đã là một vấn đề cá nhân thì việc chỉ can thiệp đến hai người đối thủ với nhau mà thôi. Bất luận tài học ông Nghè Ngô thế nào, ông có một điều hơn đứt hẳn tôi: là ông là người đã vì nước mà phải tù tội. Trên cái cân dư luận của quốc dân, ông đã có sẵn 10 năm Côn Nôn ở đó rồi. Như vậy thì cuộc tranh luận không được ngang sức nhau nữa. Vả lại tự ý tôi cũng không muốn tranh luận với ông, vì dầu thế nào mặc lòng, tôi cũng vẫn kính trọng cái thân thế của ông; nếu đã thành ra cuộc cãi lộn thì tất phải dùng những lời nặng tiếng nhẹ ông mục cho tôi là “văn sĩ lớp lép”, thì tôi nể gì ông mà không tặng cho ông những tên nọ tên kia, thành ra một cuộc đấu khẩu hàng rau hàng cá, còn có sự thể gì nữa!

2) Lẽ nữa, – mà lẽ nầy Phan Khôi tiên sanh đoán trúng lắm, – là ông chủ bút Hữu Thanh đã lập tâm “gây sự” với tôi để làm cách quảng cáo cho báo ấy, thì tôi là chủ báo Nam Phong, khi nào tôi chịu mắc mưu đó! Tôi làm thinh không trả lời chính là một cách phá cái dã tâm của họ vậy.

Ấy đầu đuôi câu chuyện như vậy. Rút lại là một câu chuyện cá nhân, câu chuyện quyền lợi cả, không có quan hệ gì đến học vấn tư tưởng hết.

Bởi thế nên tôi cứ làm thinh, không hề đả động đến nửa lời. Làm thinh là không muốn cãi lộn vô ích, chớ không phải là khinh hay là sợ gì dư luận.

(…)

Sau cuộc phản đối của ông Nghè Ngô, trong nước liền nổi lên cái phong trào chánh trị mới! Có người nối gót ông Ngô cũng đem lời nọ tiếng kia mà phẩm bình tôi. Tôi đều nhứt thiết làm thinh cả. Là vì những lời bình phẩm đó là toàn về cái thái độ chánh trị của tôi, mà tôi vốn không phải là nhà chánh trị. Chẳng biết từ nay về sau vì thời thế bắt buộc có phải thực lực ra làm chánh trị hay không, – đó là một cái nghĩa vụ, nếu phải làm thì cũng không dám từ, – chớ từ trước đến nay thì sở chí sở sự không phải chuyên chủ về mặt chánh trị; dầu có tham dự vào chút đỉnh, cũng chỉ là tham dự một cách gián tiếp, đứng về địa vị khách quan, để làm một món khảo cứu mà thôi.

Advertisements

Gửi bình luận »

Không có bình luận

RSS feed for comments on this post. TrackBack URI

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

Tạo một website miễn phí hoặc 1 blog với WordPress.com.

%d bloggers like this: