Pham Ton’s Blog

Tháng Mười Một 22, 2013

Văn chương trong lối hát ả đào (P1)

Filed under: Ý kiến — phamquynh @ 3:17 chiều

Blog PhamTon năm thứ năm, tuần 5 tháng 11 năm 2013.

 

VĂN CHƯƠNG TRONG LỐI HÁT Ả ĐÀO

Phạm Quỳnh

Lời dẫn của Phạm Tôn: Chiều 16/4/2010, tại Nhà hát Lớn Hà Nội, Bộ Văn hóa – Thể thao và Du lịch cùng Ủy ban UNESCO của Việt Nam đã tổ chức lễ đón bằng của UNESCO ghi danh dân ca quan họ Bắc Ninh – di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại và ca trù – di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp cho tỉnh Bắc Ninh và 14 tỉnh thành khác là Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, Hải Dương, Hải Phòng, Bắc Giang, Hà Tĩnh, Hưng Yên, Nam Định, Phú Thọ, Quảng Bình, Nghệ An, Thái Bình, Thanh Hóa, Vĩnh Phúc là các địa phương đang lưu giữ và phát triển hai loại hình âm nhạc này. Bà Catherine Muller Martin, Trưởng đại diện UNESCO tại Hà Nội đã trao bằng ghi danh này cho đại diện di sản quan họ và ca trù Việt Nam.

Công trình Văn chương trong lối hát ả đào là bài diễn thuyết của Thượng Chi tại Hội Khai Trí Tiến Đức, Hà Nội, đã đăng trên Tạp chí Nam Phong số 69 ra tháng 3 năm 1923 trên các trang 171-188. Tại buổi diễn thuyết ấy, có kèm theo đào nương ca hát và kép gảy đàn.

Trong lần dự lễ mừng thượng thọ nữ Nghệ sĩ Nhân dân lão thành Bảy Nam tại thành phố Hồ Chí Minh, do con gái cụ là Nghệ sĩ Ưu tú Kim Cương tổ chức, Nhạc sĩ Trần Văn Khê đã có nhắc đến bài này với nhiều lời lẽ xúc động chân thành. Sau này, năm 2006, ông có kể lại cho chúng tôi chuyện đó qua điện thoại và nói thêm là ông rất quí mến những người con hiếu thảo với cha mẹ, đã biết vinh danh cha mẹ về những đóng góp cho nền văn hóa nước nhà như nghệ sĩ Kim Cương và các bà con gái Phạm Quỳnh mà ông quen biết ở Pháp như tiến sĩ Phạm Thị Ngoạn, bà Phạm Thị Hoàn.

Để các bạn có cảm xúc như người đọc Tạp chí Nam Phong cách đây 90 năm, chúng tôi đăng lại nguyên các trang báo xưa cũ ấy.

(Còn tiếp)

—-o0o—-

CA TRÙ TRỞ LẠI PHỐ CỔ HÀ NỘI

 

Nguyễn Phương Liên

Lời dẫn của Phạm Tôn: Đây là bài đăng trên trang Văn Hóa – Văn Nghệ – Thể Thao báo Nhân Dân ngày 14/10/2011.

Ca trù trở lại là chủ đề đêm diễn đầu tiên tại nhà cổ 87 Mã Mây, điểm diễn thứ hai trong phố cổ Hà Nội của Giáo phường ca trù Thăng Long, đánh dấu sự trở lại ấn tượng của một loại hình nghệ thuật truyền thống đặc sắc, di sản văn hóa quý giá của Việt Nam và thế giới.

Ðây không phải là điểm diễn đầu tiên và duy nhất của Giáo phường ca trù Thăng Long, mà trước đó, tháng 10-2010, vào dịp kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội, ca trù Thăng Long đã ra mắt tại đền Quan Ðế (28 Hàng Buồm) vào các tối thứ bảy hằng tuần. Hai điểm biểu diễn ra đời trong thời gian chưa đầy một năm là thành công đáng ngạc nhiên của các nghệ sĩ trong nỗ lực đưa hình thức hát ả đào (một tên gọi khác của ca trù) trở lại với phố cổ Hà Nội, với đời sống nghệ thuật Thủ đô và nước nhà. Là đêm diễn mở đầu nên khá đông người xem, cả khách tây, khách Việt. Ngôi nhà gỗ cổ xưa được bài trí đẹp. Trên sân khấu là chiếc sập gỗ lớn, các nghệ nhân và ca nương say sưa biểu diễn. Làn điệu Bắc phản do hai nghệ nhân hàng đầu Nguyễn Thị Chúc và Nguyễn Phú Ðẹ dặt dìu, nhuần nhuyễn với tiếng đàn, giọng ca điêu luyện không kể tuổi tác. Ca nương Phạm Thị Huệ đệm đàn đáy cho đào nhí (con gái) Nguyễn Huệ Phương 12 tuổi nắn nót với Làn điệu Tỳ bà hành. Các ca nương Ðặng Thị Hường, Phạm Thị Mận, Thùy Chi ca rất ngọt các làn điệu Chơi Hồ Tây, Hát phú, Hát nói… Trong tiết thu se lạnh lất phất mưa, tiếng phách giòn giã, tiếng trống chầu rộn vang, nhịp nhàng cùng tiếng ca nương ngân nga, khoan nhặt đem đến cho phố cổ một không gian đậm nét xưa, đầy dẫn dụ, mê hoặc lòng người.

Thịnh hành từ thế kỷ XV, ca trù được công nhận là đã có đóng góp lớn vào văn hóa Việt Nam. Từ ca trù, một thể thơ độc đáo ra đời và trở nên có vị trí sáng giá trong dòng văn học chữ Nôm của dân tộc, được ưa chuộng qua nhiều thế kỷ, đó là thể thơ hát nói. Ngoài ra, đàn đáy và phách đã trở thành những nhạc khí đặc trưng của ca trù, góp phần đưa ca trù trở thành thể loại thanh nhạc kinh điển của Việt Nam. Với bề dày lịch sử, chiều sâu nghệ thuật và mang đậm bản sắc dân tộc, ca trù đã khẳng định được vị trí quan trọng không chỉ ở Việt Nam mà trên cả thế giới. Ngày 1-10-2009, nghệ thuật ca trù chính thức trở thành di sản văn hóa thứ tư của Việt Nam được UNESCO công nhận. Ca trù được xếp vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp. Sau nhiều thập kỷ vắng bóng, năm 2006 Câu lạc bộ Ca trù Thăng Long được hai bậc nghệ nhân lão thành Nguyễn Thị Chúc, Nguyễn Phú Ðẹ và học trò Phạm Thị Huệ đồng sáng lập. Họ đã truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ với mong muốn gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống. Ca trù Thăng Long đã thành công trong việc đưa ca trù trở lại với không gian diễn xướng đình làng trong các dịp lễ hội 2009-2010 ở Hà Nội và các vùng phụ cận. Tháng 3-2010, Câu lạc bộ làm lễ nâng cấp và ra mắt Giáo phường Ca trù Thăng Long với 15 thành viên nòng cốt, tài năng và tâm huyết với vốn cổ của cha ông.

Ca nương Phạm Thị Huệ, học trò cưng của hai nghệ nhân lão thành, là người quản lý giáo phường. Ngày 1-9-2011 vừa qua, Phạm Thị Huệ vinh dự được nhận bằng chứng nhận World Master (Nghệ nhân Thế giới) do Ban tổ chức Lễ hội Di sản Văn hóa phi vật thể châu Á World Master (WMOC) trao tặng. Chị sinh năm 1973, hiện là giảng viên đàn tỳ bà tại Học viện Âm nhạc quốc gia, là đại diện thứ ba của Việt Nam nhận danh hiệu Nghệ nhân Thế giới. Trước đó, Nghệ sĩ nhân dân Xuân Hoạch (đàn nguyệt) và Nghệ  sĩ ưu tú Kim Chung (múa dân gian) đã được nhận danh hiệu này. Phạm Thị Huệ là người đầu tiên trong lịch sử đương đại của ca trù có khả năng vừa đàn vừa hát (gọi là đào đàn). Chị bộc bạch: “Mặc dù điểm diễn tại đền Quan Ðế tạo được lượng khách ổn định nhưng thu nhập vẫn không đủ trả lương cho đào kép cũng như trang trải các chi phí vì công việc quá ít. Tôi đã tự bỏ tiền đầu tư cho ca trù năm năm nay, hy vọng điểm diễn mới thành công, ca nương sẽ sống được bằng nghề”.

Ðêm diễn mở đầu tại địa điểm 87 Mã Mây của Giáo phường Ca trù Thăng Long có sự góp mặt của một vị khách đặc biệt: Giáo sư Trần Văn Khê. Buổi tối trời mưa se lạnh, ông phải ngồi xe lăn. Cả khán phòng lặng đi xúc động trước tâm tình của ca nương Phạm Thị Huệ với bậc trưởng lão trong nền nghệ thuật nước nhà, người có công lớn để ca trù được vinh danh trên thế giới: “Thưa thầy, con không nghĩ ngày hôm nay lại là hiện thực. Ðó không chỉ là mơ ước của riêng con, mà còn của bao nghệ nhân ca trù đã khuất bóng và cả nhiều lớp nghệ sĩ mai sau…”.

N.P.L.

—-o0o—-

 

TIẾNG PHÁCH GIẢI OAN

Hương Giang

Lời dẫn của Phạm Tôn: Ngày xuân, ông cha ta xưa thường tổ chức và tham gia các cuộc hát ca trù. Ngoài các tác giả bài ca trù, tên tuổi các đào nương và kép đàn tài danh cũng được lưu truyền trong dân gian, đi cả vào huyền thoại. May mắn, đầu năm nay chúng tôi nhận được bài sau đây của bạn Hương Giang viết về ca nương Nguyễn Thị Đào, con gái của Nguyễn Trãi, anh hùng dân tộc, cũng là một tác gia ca trù.

*

*    *

Sử cũ chép rằng Nguyễn Trãi và vợ thứ là Phạm Thị Mẫn có một cô con gái, đặt tên là Nguyễn Thị Đào. Cô Đào là chị ruột của Nguyễn Anh Võ (Vũ).

Năm con Hổ 1434, gia đình Nguyễn Trãi bị oan trong vụ án “vườn vải” – Lệ chi viên. Tám năm bị giam cầm trong ngục tối, tháng 8 âm lịch năm Nhâm Tuất (19-9-1442), bấy giờ đã 62 tuổi, quan phục hầu Nguyễn Trãi bị chu di ba họ… “Khi cha ngộ nạn” Nguyễn Thị Đào còn “măng sữa” có lẽ mới hai – ba tuổi (vì khi bà Mẫn trốn chạy, Anh Võ mới có ba tháng, còn nằm trong bụng mẹ).

Nguyễn Thị Đào không bị chém mà được quan bộ Hình giao cho một quan hoạn nuôi, đợi lớn lên sẽ bắt làm nô tỳ. Cha nuôi thường kể gốc tích dòng họ cho cô Đào nghe. Đào bị câm không nói được, nhưng hiểu rõ. Năm Đào 13, 14 tuổi (1455-1456?), viên quan hoạn nọ qua đời, cô Đào lưu lạc, xin vào một nhà đào nương – hát ca trù – không hát mà chỉ gõ phách. Tiếng phách của cô Đào có âm thanh như hút hồn người nghe, bứt rứt, ai oán, cay đắng, âm thầm, thế nào đó mà khách không sao hiểu nổi…

Sau khi Lê Thánh Tông lên ngôi vua vào năm 1459, một lần vua sai đón một gánh đào nương vào cung. Nguyễn Thị Đào, theo bạn vào hầu, gõ nhịp. Các đào nương khác đều hát, duy chỉ có cô Đào ngồi yên, lạnh như một tảng băng… Các đào nương đã hát xong, Lê Thánh Tông vẫn chưa thấy ai trong họ “hát được”. Chỉ còn một cô gõ phách. Vua hỏi:

–       Còn cô kia, sao không hát?

Không rõ, trời xanh có mắt, hay hồn thiêng Nguyễn Trãi phù hộ mà từng bị câm mười mấy năm trời trong oan ức, khổ ải, không được chia sẻ cùng ai, nay được người, lại là vua, là người của những người đã sát hại ba đời con cháu nhà mình lên tiếng hỏi, hoặc có thể là theo tâm linh, không có oan nào không giải được – nếu đúng là oan, mà Nguyễn Thị Đào bỗng òa lên khóc, và cất tiếng hát… Bài hát của cô với giọng hát trời cho, nhạc điệu bài hát như những dòng nước mắt đau khổ tủi hờn, cay đắng, xót xa bị đè nén từ bao lâu nay bỗng thanh thoát bay bổng lên trời, làm vua Thánh Tông sửng sốt, lạ kỳ…

Hoàng hậu Quang Thục của Lê Thánh Tông có mặt tại đấy, hồi tưởng lại một giấc mơ cũ, cũng chưa rõ tông tích Nguyễn Thị Đào, bèn chỉ dụ cho cô Đào vào cung. Cô Đào được Lê Thánh Tông yêu quí, cho giữ chức chiêu nghi, cai quản các cung tần…

Không rõ cuộc hát ca trù lịch sử,  huyền thoại này diễn ra vào năm nào, sử chỉ cho biết đến năm Giáp Thân – năm con Khỉ – mà Khỉ là tổ cụ của con người – 1464 – Nguyễn Thị Đào mới tâu vua, nói lên sự thật về thân phận mình, sau 30 năm oán hận trong vụ ông bà, cha mẹ, anh em bị giết. Cũng năm đó, Lê Thánh Tông đã xuống chiếu “rửa tội”, giải oan cho Nguyễn Trãi, lệnh tìm con cháu Nguyễn Trãi cho phục hồi quyền lợi… (Anh Võ sau đó được trọng dụng, hai con của Anh Võ đều đỗ tiến sĩ).

Ngày xưa, vụ án “Lệ Chi Viên” kéo dài đến 30 năm – nửa đời người- nhờ một đào nương gõ phách nhạc mà thức tỉnh Đất Trời, Vua Chúa… đã được coi là quá dài, quá lâu.

Ngay nay, có những vụ án mờ ám, 50, 60, 65 năm rồi vẫn âm ỉ thiêu đốt lòng dạ hàng triệu người dân Việt Nam ta trong đó có “vụ án Phạm Quỳnh”, sao Thiên – Địa – Nhân (Trời – Đất – Người) vẫn chưa có được một “tiếng phách giải oan”?…

Mô Phật

H.G.

Advertisements

Gửi bình luận »

Không có bình luận

RSS feed for comments on this post. TrackBack URI

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

Blog tại WordPress.com.

%d bloggers like this: