Pham Ton’s Blog

Tháng Ba 20, 2014

Đã đến lúc lịch sử cân đánh giá đạo đức và tài năng của Thượng Chi – Phạm Quỳnh

Filed under: Ý kiến — phamquynh @ 11:52 chiều

Blog PhamTon năm thứ sáu, tuần 5 tháng 3 năm 2014.

ĐÃ ĐẾN LÚC LỊCH SỬ CẦN ĐÁNH GIÁ

ĐẠO ĐỨC VÀ TÀI NĂNG CỦA THƯỢNG CHI – PHẠM QUỲNH

Nguyễn Văn Thịnh

(Trích bài Mấy lời gởi ông Tô Nhuận Vỹ đăng trên tuần báo Văn nghệ thành phố Hồ Chí Minh năm 2012. Đầu đề là của chúng tôi)

—o0o—

Lời dẫn của Phạm Tôn: Hồn Việt số 79 tháng 3/2014 đăng bài Ông Phạm Quỳnh có công gì với đất nước vẫn là cụ Đặng Minh Phương, quê Bình Kiến, Tuy Hòa, Phú Yên, sinh ngày 15/7/1928 và về hưu ngày 3/10/1993.

Không còn là “sưu tầm” như trước nữa mà đây là bài do chính cụ viết.

Mở đầu bài “đại luận” hai trang, cụ viết: “Gần đây, nhất là vào cuối năm 2013, đầu năm 2014, một số nhà báo và nhà xuất bản đã đăng nhiều bài, in sách đề cao những người như Phan Thanh Giản, Trần Trọng Kim, Phạm Quỳnh… Cái mưu đồ lấy cớ đổi mới, xét lại chính sử, lộn ngược lịch sử được gieo mầm trong một số cuộc hội thảo về triều Nguyễn ở Thanh Hóa năm 2009, hồi đó đã bị các báo vạch trần, phản bác một cách chính xác, mạnh mẽ như các tờ Hồn Việt, Văn Nghệ thành phố Hồ Chí Minh v.v…”

Phần cuối bài “đại luận”, nhà báo lão thành còn viết: “Sau cùng, cần nhắc thêm điều này: không được lợi dụng những “sử liệu giả” – bịa ra những câu nói không có nguồn gốc, xuất xứ từ bất kỳ sách nào, báo nào, ai làm chứng… của Chủ tịch Hồ Chí Minh để hòng gỡ tội cho Phạm Quỳnh”.

Rõ ràng cái máu “sưu tầm chuyên nghiệp” của cụ lại nổi lên, lúc nào cũng thích “sách nào, báo nào”, cứ như là hễ đã vào sách vào báo là không thể nào sai được.

Thật tiếc cho nhà sưu tầm chuyên nghiệp, viết bài này vào tháng 2/2014 mà không biết rằng trước đó cả mấy năm trời, Nhà xuất bản Công An Nhân Dân đã xuất bản các tác phẩm nghiên cứu về Phạm Quỳnh của Đại tá Tiến sĩ Sử học Nguyễn Văn Khoan Phạm Quỳnh – Một góc nhìn năm 2011, trong đó có tư liệu của nhà văn Anh hùng Lao động Sơn Tùng về mối thân tình giữa Nguyễn Ái Quốc Hồ Chí Minh với Thượng Chi Phạm Quỳnh (từ trang 139 đến trang 162). Rồi năm 2012 lại xuất bản Phạm Quỳnh – Một góc nhìn (tập 2) có bài Biết ơn những con người nhân hậu mà dũng cảm (từ trang 272 đến trang 284) trong đó nêu lên những ý kiến của nhà văn hóa Hoàng Đạo Thúy, Nhà văn Nguyễn Công Hoan, bà Phan Thị Minh tức Lê Thị Kinh, cháu ngoại Phan Châu Trinh, và nhà văn Anh hùng Lao động Sơn Tùng…Cũng có thể đọc được những ý kiến này của Hồ Chủ tịch trong hồi ký của PGS TS Nguyễn Ánh Tuyết Chúng tôi đã sống như thế (NXB Tri Thức, 2013) và trong tiểu thuyết của nhà văn Hà Khánh Linh Những dấu chân của mẹ (NXB Văn Học, 2013).

Thật tiếc cho một “nhà sưu tầm” mà bỏ lọt nhiều nguồn tư liệu về nhân vật mà cuối đời cụ bỗng quan tâm và dốc hết sức mình để diệt cho bằng được.

Chúng tôi may mắn có trong tay một bài đăng trên tờ Văn Nghệ Thành phố Hồ Chí Minh mà cụ đã đề cao ngay từ đầu bài “đại luận”. Theo đúng chủ ý của nhà báo lão thành, chúng tôi chỉ xin trích đăng những phần liên quan đến Phạm Quỳnh, mong bạn đọc có thêm tư liệu tham khảo đáng tin cậy…

*

*     *

G

iữa tiết tháng bảy mưa dầm sùi sụt, nhằm dịp lễ Vu lan, đêm 30/8/20012 (14/7Âm Lịch), Hội đồng họ Phạm ở Thừa Thiên-Huế tổ chức ra mắt tập II cuốn sách “Phạm Quỳnh – Một góc nhìn” của Tiến sỹ sử học Nguyễn Văn Khoan. Trước đông đảo cử tọa, có nhiều nhà nghiên cứu và văn nghệ sỹ, trong bài phát biểu “Điều gì còn băn khoăn về Phạm Quỳnh”, ông Tô Nhuận Vỹ, sau khi giảng thuyết rằng: “Khái niệm địch ta, bên này bên kia trong nhiều trường hợp phải hết sức cẩn trọng”, ông nói: “Chúng ta đã trả lại đúng giá trị cho Phan Thanh Giản, Nguyễn Văn Tường, một số tác giả trong nhóm Nhân văn – Giai phẩm, cho Léopold Cardière…” để rồi kết lại: “Với Phạm Quỳnh, tôi nghĩ với nhiều lý do chính xác, đã đến lúc Nhà nước, ở đây là Bộ Văn Hóa Thể Thao và Du Lịch cần kết luận và vinh danh chính thức sự đóng góp lớn lao cho văn hóa dân tộc của ông”.

Xin được tách ra một trong số các nhân vật ông Vỹ đã nêu là Phan Thanh Giản. Người viết thật sự chưa hiểu ý của ông về cái gọi là “đúng giá trị” của Phan nhân cụ thể ở chỗ nào? Cũng là dịp may được tìm hiểu sâu về nhân cách, tài năng, công và tội với dân với nước của hai nhân vật lịch sử đều là đại quan đầu triều này trong những điều kiện lịch sử rất trái nghịch nhau.

(…)

P

hạm Quỳnh thông minh học giỏi, 15 tuổi đã được tuyển vào làm việc ở Viện viễn đông bác cổ danh giá của nước Pháp văn minh tân tiến hàng đầu lúc ấy. Với ý chí ham học hỏi tìm tòi càng sớm nổi danh là người hiểu sâu biết rộng. Vào đời bằng nghề làm báo, 24 tuổi đã làm chủ tạp chí Nam Phong, càng có dịp mở rộng các mối quan hệ xã hội, nhậy cảm với thời cuộc và vốn kiến thức càng phong phú. Ở tuổi “nhi bất hoặc”, ông hăm hở “dấn thân vào hoạn lộ tưởng sẽ làm được rất nhiều việc mà trước kia tôi chỉ phụng sự được trong mực đen giấy trắng” để rồi hối hận vì đã lỡ lầm.

Quan Thượng thư Bộ Học sau qua Bộ Lại, Phạm Quỳnh nhậm chức trong cảnh dân nước điêu linh dưới ách nô lệ của đại quốc Phú-lang-sa. Mọi việc triều chính nhất nhất đều dưới quyền điều hành của viên Khâm sứ người Pháp. Cả vua và quan đều biết rõ chỉ là thân bù nhìn. Dân tình ngột ngạt trong cảnh cá chậu chim lồng. Người có tâm thì đau lòng miễn cưỡng lựa lách theo thời thế. Kẻ háo danh trục lợi thì an phận tay sai. Trong hoàn cảnh ấy thì với thần dân trăm họ cả vua lẫn quan đều phải làm ngơ bỏ ngoài tai trước lời thị phi là “phường bán nước buôn dân”. Phạm Thượng thư than thở: “Khi tôi ra đời nước đã mất rồi còn đâu mà bán!”. Đúng ra tội bán nước, trước hết vua quan triều đình Tự Đức phải gánh lấy, trong đó Phan Thanh Giản mang trọng tội. Sự biến đã qua rồi, các lớp hậu sinh mỗi người ứng xử tùy theo thế sự và tài năng, nhân cách của mình. Những ai nặng lòng với nước đi tìm con đường cứu quốc khác nhau và không tránh khỏi sự trấn áp tàn bạo của ngoại bang thống trị. Như Trần Quý Cáp với phong trào Duy Tân. Phan Bội Châu với phong trào Đông Du và Hội Việt Nam quang phục. Lương Văn Can với trường “Đông kinh nghĩa thục”. Phan Châu Trinh với chủ trương “Bất như học”, thức tỉnh dân bằng việc “Khai dân trí, Chấn dân khí, Hậu dân sinh” để mau tiến kịp bằng người. Nguyễn Thái Học quyết liệt với chủ nghĩa “tam dân”. Hai người bạn vong niên đồng cảnh đồng môn Nguyễn Văn Vĩnh và Phạm Quỳnh đều là những nhà văn hóa xuất chúng, cùng yêu tiếng ta, một lòng với tiếng ta nhằm giữ nguyên hồn nước, hoạt động rất hăng hái, về chính trị cùng ôn hòa mà mỗi người một cách. Ông Vĩnh sôi nổi muốn kéo cả nước cùng chui vào cái rọ “trực trị” mong được bình đẳng với người Tây. Ông Quỳnh mềm dẻo với tài khéo nói tích cực vận động cho một chính thể “quân chủ lập hiến” lấp lửng với ông vua mà quyền hạn do dân kiểm soát, vừa giữ được thể diện quốc gia và bản sắc văn hóa dân tộc lại vừa có độc lập tự do. Dịp viên Tổng trưởng Bộ Thuộc địa Pháp P.Reynaud qua Hà Nội, ông gửi thư thỉnh nguyện: “Hãy cho chúng tôi một Tổ quốc để tôn thờ vì đối với dân tộc Việt Nam, Tổ quốc đó không phải là nước Pháp”. Lời lẽ thì ôn hòa mà ý chí thì quyết liệt. Viên Khâm sứ Trung kỳ Haelewyn gửi báo cáo lên Toàn Quyền Đông Dương Jean Decoux nhận xét như sau: “Thượng thư Bộ Lại cực lực phiền trách chúng ta về việc trưng dụng lúa gạo để cung cấp cho Nhật… Những yêu sách của Phạm Quỳnh cứ là thiết lập một nền tự trị toàn diện cho Bắc kỳ và Trung kỳ, đồng thời chấm dứt chế độ thuộc địa Nam kỳ, tiến tới hình thành một quốc gia Việt Nam… Phạm Quỳnh tuy nhã nhặn, hòa hoãn nhưng ông ta là một phần tử bất khả phân trong chủ trương giành độc lập cho Việt Nam và chúng ta đừng mong làm gì với lòng ái quốc chí thành bất di bất dịch nơi ông ta”. Trong khi một thế hệ trẻ khác theo trào lưu mới tin vào sức mạnh của sự liên minh giai cấp cần lao toàn thế giới chủ trương cách mạng triệt để vì muốn giành độc lập cho tổ quốc và dân tộc thì không thể nào ngửa tay xin ai được.        Thời thế tạo anh hùng! Thất bại thảm hại cùng với sự sụp đổ của nền Đệ tam cộng hòa ở chính quốc Pháp và thắng lợi của phe dân chủ trước chủ nghĩa phát xít thế giới tạo điều kiện cho sự nổi dậy của các dân tộc bị áp bức là thời cơ ngàn năm có một để tổ chức Việt minh do Đảng Cộng sản làm nòng cốt chớp thời cơ tiến hành cuộc Cách Mạng Tháng Tám thắng lợi mau chóng trong cả nước.

S

ự thể ấy là đại phúc cho quốc gia dân tộc nhưng cũng là sự bất hạnh cho một số người! Cụ Hồ từng chia sẻ với một đại quan có thân nhân bị sát hại: “Khi dân chúng bị ức hiếp nổi dậy, lỗi lầm không thể tránh khỏi và chuyện bi thảm xảy ra!”. Nhưng vì không chế ngự được cái “tiểu khí” ông ta không nhìn ra “đại nghĩa” mà theo ngả khác. Cuối cùng thảm họa còn lớn hơn! Vào lúc giao thời ấy, dù học giả Thượng Chi đã về ở ẩn tại tư gia cặm cụi mải mê dịch thơ, viết ký… thì cả bên này bên kia vẫn nhìn ở vị cựu Thượng thư Bộ Lại Phạm Quỳnh còn tiềm ẩn tài năng lớn! Đó là mầm mống cho nỗi oan nghiệt với con người “kinh luân chứa một túi đầy” này. Ngay lúc được tin cụ Phạm bị bắt, Cụ Hồ đăm chiêu nói với những người giúp việc: “Bất tất nhiên!”, nghĩa là không nhất thiết phải làm như thế. “Không thể đem chuyện cũ ra mà làm án mới!”. Sau Cụ Hồ lại nói với hai người con gái lớn của cụ Phạm rằng: “Tôi đã từng gặp, từng giao tiếp với cụ Phạm. Đó không phải là một người xấu. Trong lúc cuộc khởi nghĩa bùng nổ khó tránh được sự lầm lẫn. Các con cháu cụ cứ vững tâm đi theo cách mạng”. Ông Hoàng Hữu Nam vừa là thân hữu với gia đình họ Phạm lại đang giữ cương vị Thứ trưởng Bộ Nội vụ lúc bấy giờ đã khuyên hai bà con gái đại ý là: Bọn Pháp đang tìm cụ để lợi dụng nên phải giữ cụ tại một nơi yên ổn. Các chị không nên vào Huế vì nhân dân đang nổi dậy có khi lại bị bắt giữ lôi thôi. Ông Nam nhận sẽ “tư” vào Huế đưa gia đình cụ ra Hà Nội. Kết cục là toàn bộ gia đình cụ Phạm gồm 14 người cả nam và nữ, từ con nít và người đang tuổi thanh xuân đến bà già được đưa ra Hà Nội đoàn tụ gia đình an toàn cùng nguyên vẹn các đồ đạc tư trang. Riêng cụ Thượng Chi thì bị “khử” chưa rõ trong hoàn cảnh nào. Nhận được tin này, Cụ Hồ thốt lên: “Giết một học giả như vậy thì nhân dân ta được gì? cách mạng lợi lộc gì?… Thật là không may cho cụ Thượng Chi, không may cho gia đình cụ Phạm!”. Cách mạng là sự đổi thay khởi nguồn từ những mâu thuẫn xã hội sâu xa. Cuộc cách mạng nào cũng nhân danh sự công bằng bác ái nhưng bị kích động cực đoan hoặc vì tư thù hay vụ lợi đã xảy ra không ít điều bất nhẫn làm mờ đi cái thiện căn của nó và hằn sâu những hận thù. Thực tế là từ cấp trung ương tới thành phố Huế của chính quyền mới không từng lập một phiên tòa nào kết án “Phạm Quỳnh làm tay sai cho giặc Pháp” để ghép tội tử hình. Tình trạng lộn xộn trong những ngày đầu khởi nghĩa, không chỉ ở một nơi là điều hiển nhiên ai cũng biết. Vậy có thể coi cái chết của vị học giả lớn này như một trong những tai họa giữa “phen thay đổi sơn hà”! Tất nhiên là với những người thân thích ruột rà thì nỗi thương đau cứ đeo đẳng mãi và cũng là sự thiệt thòi lớn khó bù đắp được cho nền văn hóa nước nhà. Còn việc đánh giá các trước tác của người quá cố lớn mức nào và ảnh hưởng xã hội tới đâu không chỉ là công việc của vài người trong một thời gian. Cái chết của cụ Thượng Chi được mọi người, mọi giới trong xã hội thật lòng thương tiếc thì việc phục hồi danh dự cho nhà văn hóa Phạm Quỳnh dù có gặp lực cản nào cũng dễ vượt qua. Như Cụ Hồ đã nói: “Cụ Phạm là người của lịch sử sẽ được lịch sử đánh giá lại sau này”. Đã đến lúc lịch sử cần đánh giá và khó có lý do nào để khắt khe trước đạo đức và tài năng của cụ.

(…)

N

gười viết xin được dẫn ra vài lời nói mang tính tiêu biểu của hai nhân vật lịch sử này còn được giữ trong thư tịch để tùy bạn đọc suy ngẫm:

Thượng thư Phan Thanh Giản: (…)

   Thượng thư Phạm Quỳnh:

– Người An Nam không thể coi nước Pháp là Tổ quốc được vì chúng tôi đã có một Tổ quốc…

– Chính trị và văn hóa một đàng là gốc, một đàng là ngọn. Gốc có vững thì ngọn mới tốt được. Nước Nam ta hiện chưa được là một nước chân chính, hiển nhiên ai cũng biết. Sở dĩ chưa được là một nước chân chính là bởi vì không có chủ quyền về chính trị. Điều đó hiển nhiên ai cũng biết. Một nước đã mất quyền chính trị mà muốn thu phục lại thì chỉ có hai cách: một cách là bạo động, một cách là ôn hòa.

Truyện Kiều còn, tiếng ta còn. Tiếng ta còn, nước ta còn… Tiếng là nước. Tiếng còn thì nước còn, tiếng mất thì nước mất, mà mất đó mới thật là mất hẳn không sao vãn hồi được nữa.

– Khi sang Paris được mời diễn thuyết tại trụ sở Viện hàn lâm ông khéo chọn đề tài “Sự tiến hóa của dân An Nam từ khi đặt ách bảo hộ Pháp” để nói lên ý chí của mình: “Người Pháp phải tôn trọng truyền thống văn hóa Việt Nam. Dân tộc Việt Nam chúng tôi không thể ví như một tờ giấy trắng ai muốn viết gì lên cũng được. Mà là một quyển sách cổ dầy dặn đầy những chữ viết bằng một thứ mực không phai đã từ mấy mươi thế kỷ. Quyển sách ấy chỉ có thể đóng lại theo lối mới cho hợp với thời trang chứ không thể đem một thứ chữ khác in lên những trang đã đầy chữ rồi”, đã được những cử tọa vào hàng danh giá tinh hoa của nước Pháp lắng nghe và vỗ tay tỏ lòng biệt đãi khách phương xa là điều chưa từng thấy.

– “Công bộc” là làm đầy tớ chung, không cho riêng ai, nghĩa là cho dân cho nước. Cái tiếng “công bộc” vẻ vang biết chừng nào. Muốn làm một kẻ “công bộc” cho xứng đáng phải có sự nghiệp gì cho ích quốc lợi dân, không phải là dễ dàng. Chứ muốn bề ngoài giữ lấy cái hư danh “công bộc” cho dân mà bề trong làm đầy tớ riêng cho một ông “quan thầy” nào để mong che chở cho những hành vi bất chính đáng của mình thì thật là dễ lắm mà cũng hèn lắm. Cho nên ai ôi! Làm “công bộc” mới khó chứ làm “tư bộc” vẫn dễ , làm “công bộc” mới danh giá chứ làm “tư bộc” thật đê hèn. Cái huy hiệu “công bộc” đã tốt đẹp như thế , cái địa vị “công bộc” đã vẻ vang như thế, các ngài trong quan trường ta không phải ngu gì mà không biết đem đổi cái tên “phụ mẫu” của dân cũ rích kia lấy cái tên “công bộc” của dân mới mẻ này. Các ngài làm như thế  để tỏ ta là người thức thời, một là cứu vớt được cái đoàn thể quan trường đương đắm đuối, hai là thuận được cái phong trào tự do bình đẳng thời nay và bớt được lòng oán hận của công chúng.

– Khóc bạn Nguyễn Văn Vĩnh: Sống lại như tôi là sống nhục – Chết đi như Bác chết là vinh – Suối vàng Bác có dư dòng lệ – Khóc hộ cho tôi nỗi bất bình.

Cả hai ông quan đầu triều này lúc sinh thời được dư luận khen là sống liêm khiết và thanh bạch. Khi chết đi, cụ Thượng Chi để lại gia tài là cái biệt thự tư Hoa Đường trong đó có một thư viện sách cổ kim đủ loại vào hàng lớn nhất kinh thành Huế bấy giờ. (…)

R

õ ràng rằng về cả tài năng và nhân cách, Phan Thanh Giản không thể sánh với Phạm Quỳnh. Một kẻ gây họa và một người muốn gỡ khỏi tai ương mà chuốc họa! Mượn chuyện cụ Phạm để đề cao Phan là cột thêm vào một nỗi hàm oan làm cụ Phạm đau hơn!

N.V.T.

Advertisements

Gửi bình luận »

Không có bình luận

RSS feed for comments on this post. TrackBack URI

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

Blog at WordPress.com.

%d bloggers like this: