Pham Ton’s Blog

Tháng Mười Hai 18, 2014

Thượng Chi bàn về tiểu thuyết – GS.Nguyễn Đình Chú

Filed under: Ý kiến — phamquynh @ 12:48 sáng

Blog PhamTon năm thứ ba, tuần 1 tháng 12 năm 2012.

THƯỢNG CHI BÀN VỀ TIỂU THUYẾT

GS. NGND Nguyễn Đình Chú

Lời dẫn của Phạm Tôn:Bài này đã đưa lên Blog PhamTon tuần 2 tháng 12 năm 2009, nay đã vào sách Phạm Quỳnh một góc nhìn tập 2, (NXB Công An Nhân Dân, 2012) các trang từ 113 đến 122.

“Tôi thuộc trong số những người đã công kích Thượng Chi không kém phần gay gắt. (…) trải hơn 30 năm qua (…) Năm 1990 (…) quả là tôi đã có sự đổi giọng nhưng vẫn chưa hết băn khoăn vì vấn đề quá phức tạp”, Nguyễn Đình Chú đã thẳng thắn viết như thế từ tháng 12/1992. Và bản thảo Thượng Chi bàn về tiểu thuyết có những dòng ấy, ông đã gửi tặng nhạc sĩ Phạm Tuyên và PGS.TS Nguyễn Ánh Tuyết, con trai và con dâu Phạm Quỳnh. Nay ông cho phép chúng tôi sử dụng lại nguyên văn bài đó, xin mời các bạn cùng đọc.

Tháng 6/2010, Đài Phát thanh – Truyền hình và Hội Nhà báo Hải Dương đã tổ chức tọa đàm về Học giả Phạm Quỳnh và báo Nam Phong, bà Đặng Thị Bích Liên, ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy Hải Dương, Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân Tỉnh, và Giáo sư Văn Tạo, nguyên Viện trưởng Viện Sử học Việt Nam phát biểu có tính chất đề dẫn. Sau phát biểu của Giáo sư Huệ Chi, giáo sư Nguyễn Đình Chú tiếp lời, ông xúc động nhắc lại có một thời ông nhìn nhận Tạp chí Nam Phong và vai trò của Phạm Quỳnh với thái độ chưa công bằng, còn phiến diện, ông thấy mình thật có lỗi và ngượng ngùng khi nhắc lại bài viết thời đó. (Theo bài của nhà văn, nhà giáo Khúc Hà Linh Học giả Phạm Quỳnh và báo Nam Phong ở Hải Dương, Blog PhamTon năm 2010)

—o0o—

Thượng Chi là bút danh của Phạm Quỳnh, chủ bút Nam Phong tạp chí. Nói đến Phạm Quỳnh là nói đến một hiện tượng thật sự phức tạp. Nó đã, đang và sẽ còn là giây co của các lực lượng xã hội, các quan điểm học thuật, không chỉ trong nước mà còn là ngoài nước, không chỉ với người Việt Nam mà còn là với một số người ngoại quốc. Tôi thuộc trong số những người đã công kích Thượng Chi không kém phần gay gắt qua bài Thực chất cuộc tranh luận chung quanh vấn đề Truyện Kiều giữa Ngô Đức Kế với Phạm Quỳnh đăng trên Tạp chí Nghiên cứu văn học số 12 năm 1960. Nhưng rồi, trên đường học tập và nghiên cứu, trải hơn 30 năm qua nhất là trong những năm có sự đổi mới trong tư duy nghiên cứu văn học gần đây, thú thật tôi không khỏi có sự băn khoăn, thậm chí là ray rứt, về những gì mình đã viết về Phạm Quỳnh hơn 30 năm trước đó. Năm 1990, trong cuốn sách Tác giả văn học Việt Nam (Tập I, NXB Giáo Dục), ở mục Phạm Quỳnh, quả là tôi đã có sự “đổi giọng”, nhưng vẫn chưa hết băn khoăn vì vấn đề quá phức tạp. Sự “đổi giọng” phần nào của tôi hoàn toàn không phải là chuyện đón gió trong nhất thời mà là sau một chuyến đọc lại Nam Phong và hướng dẫn một sinh viên cao học làm luận văn với đề tài “Những vấn đề ngữ văn đặt ra trên Nam Phong tạp chí 1917-1934” cách đây hơn 10 năm. Luận văn này dẫu chưa phải là một công trình nghiên cứu khoa học ghê gớm gì nhưng cũng đã được một hội đồng giám khảo (trong đó nay đã là hai giáo sư và hai phó giáo sư) đánh giá xếp loại xuất sắc và đề nghị cho chuyển tiếp nghiên cứu sinh với đề tài này. Chỉ tiếc là với người học viên này, có chuyện “cơm áo không đùa với khách thơ” mà đành phải bỏ cuộc. Nói thật là qua chuyện đọc lại Nam Phong và hướng dẫn luận văn cao học này, riêng tôi, tự nhận ra một điều không thể chấp nhận với mình ngày trước là đọc chưa đến đầu đến đũa đã vội nói theo và nói lớn. Mà thực tế này, hình như cũng không chỉ là chuyện riêng mình, bởi một thời, cũng xin được nói thật, không ít người trong chúng ta đã có tình trạng lấy quan điểm lập trường thay thế sự lao tâm khổ tứ trong khoa học và dù muốn hay không, ít hay nhiều cũng đã có sự lười biếng, thô thiển trong việc xác định lập trường quan điểm học thuật vốn là điều cần thiết, không ai chối bỏ.

Với hoàn cảnh và tâm trạng đó, lần này khi nghe có cuộc hội thảo khoa học về Phạm Thượng Chi, tôi có ý định xin được trình bày một cách hệ thống những vấn đề ngữ văn trên Nam Phong, trong đó có phần chung và phần riêng Phạm Quỳnh. Nhưng rồi nghĩ lại thấy đường chưa dọn xong sao mình đã vội đẩy xe vào. Phương pháp luận về Nam Phong, về họ Phạm chưa được xác lập sáng tỏ hơn thì nói gì mà được chấp nhận. Đúng là như vậy đấy, khoa học đang cần xác định lại một cách thỏa đáng hơn, cũng có nghĩa là khoa học hơn cách nhìn cách nghĩ về trường hợp Nam Phong, Phạm Quỳnh đã đành mà còn là với nhiều trường hợp tương tự: Trương Vĩnh Ký, Nguyễn Văn Vĩnh…theo tôi, tạm thời một cách tốt nhất và trước hết là hẵng đi vào từng vấn đề cụ thể, xem đúng sai thế nào, rồi trên cơ sở đó, sẽ đến với cái tổng thể sau. Tôi tin chắc rằng quan sát sâu vào từng hiện tượng, từng vấn đề cụ thể của Nam Phong, của vị chủ bút Nam Phong thì sẽ có cách nhìn mới về cái tổng thể của nó ít ra là khác trước một cách hợp lý.

Với những ý nghĩ như thế, trong dịp hội thảo này, tôi xin trình bày ý kiến của Phạm Thượng Chi về tiểu thuyết.

*

*  *

Trên Nam Phong tạp chí, Phạm Quỳnh là người bàn luận nhiều nhất về văn chương. Và với ông thì có lẽ tiểu thuyết là vấn đề được quan tâm nhất. Ông đã phát biểu về tiểu thuyết rải rác ở nhiều bài viết, nhưng tập trung nhất là trong tiểu luận Bàn về tiểu thuyết (Nam Phong số 43, 1921) và bài Bàn về bộ tiểu thuyết Vua Bể của De Vogue (Nam Phong số 3, 1917). Ông cho biết: tiểu thuyết có từ lâu. Ở nước Tàu tiểu thuyết thịnh hành từ thời nhà Nguyên. Ở nước Pháp, tiểu thuyết phôi thai từ thế kỷ 13-14 nhưng hình thể như ngày nay là mới bắt đầu từ thế kỷ 19. Ông cho rằng với thế giới, thế kỷ 19 là thế kỷ của tiểu thuyết. Ông đã định nghĩa tiểu thuyết “là một truyện viết bằng văn xuôi đặt ra để tả tình tự người ta, phong tục xã hội hay là những sự lạ tích kỳ, đủ làm cho người đọc hứng thú”, “phàm sách gì không phải là sách dạy học, sách lý luận, sách khảo cứu, sách thi ca, thời đều là tiểu thuyết cả, mà tiểu thuyết có khi lại gồm được cả các lối kia”. Ông nói: “nghĩa chữ “tiểu thuyết” trong sách Tàu thời lại rộng nữa…”. Ông phân biệt với “tiểu thuyết bây giờ: theo lối tự sự, nói như thường (NĐC nhấn mạnh), cũng có đôi khi viết bằng lối vận văn như trong Kiều ”, “còn thể thức thời thực là muôn hình vạn trạng” (NĐC nhấn mạnh). Ông bàn về cách lập ý trong khi viết tiểu thuyết: “tất phải có một cái chủ ý ở trong. Cho nên trước khi kết cấu phải lập ý đã, nghĩa là định cái chủ não ở đâu, rồi mới đặt truyện…định răn đời…định tả thực…định hình dung…định diễn tả…bao giờ cũng phải có chỗ dụng tâm lập ý, rồi mới nhân đó kết cấu, không thời thành chuyện bông lông không có chủ đích”. Phạm Quỳnh đã bàn tới vấn đề hoàn cảnh và nhân vật trong tiểu thuyết. Về hoàn cảnh, ông quan niệm “là cái hoàn cảnh chung quanh mình, không những là cảnh vật hữu hình…mà lại là cái khí vị đặc biệt (NĐC nhấn mạnh) trong cảnh ấy nữa…, phải diễn làm sao được cái khí vị riêng của mỗi nơi ấy…” (NĐC nhấn mạnh). Theo ông là có hoàn  cảnh hữu hình và hoàn cảnh vô hình trong tiểu thuyết, và hoàn cảnh đó sẽ chi phối người đọc và cũng là tiêu chuẩn nghệ thuật của tiểu thuyết. Ông viết: “làm tiểu thuyết xưa nay đều có cái tài gây ra một hoàn cảnh…để…hun đúc thấm nhuần người đọc truyện, khiến cho tự mình sáp nhập với người trong truyện”. Ông cũng chú trọng đến kết cấu của tiểu thuyết mà theo ông, kết cấu “tóm lại là đặt thành một truyện hiển nhiên như truyện thật” (NĐC nhấn mạnh). “Tài nhà làm tiểu thuyết phần nhiều là ở cái tài kết cấu đó”, “kết cấu khéo là bịa đặt ra một truyện huyền mà vẫn căn cứ ở sự thực, khiến cho người đọc vẫn biết rằng truyện huyền không thực mà không thể không tin… Những nhà phê bình Âu Mỹ khen những tay làm tiểu thuyết thường nói là những tay “sáng tạo ra cuộc đời” (NĐC nhấn mạnh). Ông chủ bút Nam Phong cũng đã nhìn thấy hình thức “tiểu thuyết là muôn hình vạn trạng” tuy vậy “không phải là không có thể chia ra” loại này loại khác dựa theo sự khác nhau về phương pháp, có điều là “không nên coi những phương pháp ấy là nhất định”. Hai chữ “phương pháp” được ông nói ở đây “chỉ là cách thức có ý nghĩa thao tác, qui phạm, phép tắc” mà thôi. Ông chủ bút Nam Phong còn có nhiều ý kiến khác về tiểu thuyết. Trong bài Bàn về bộ tiểu thuyết Vua Bể của De Vogue, ông đã nói đến vấn đề đối tượng trung tâm của tiểu thuyết là con người. Ông viết: “Phần nhiều tiểu thuyết đã thành những bài nghiên cứu rất tinh tế, về nhân tâm thế sự” (NĐC nhấn mạnh). Đặc biệt, ông “mong cho trong văn giới nước ta xuất hiện được một bàn tay làm tiểu thuyết có tài để mô tả cái cảnh đáng kính đáng phục ấy (của đàn bà con gái) để lưu truyền mãi mãi về sau” (Sự giáo dục đàn bà con gái. Luận thuyết, Nam Phong, số 4, 1917).

Trở lên là những ý tưởng của Thượng Chi về tiểu thuyết. Chúng ta nghĩ gì về những ý tưởng đó? Việc này xin nhờ các nhà lý luận văn học phán xét. Ở đây với tư cách một người làm văn học sử, có thể nói như sau:

  1. Trong lịch sử văn học Việt Nam, trước Phạm Quỳnh, chưa ai nói về thể loại tiểu thuyết một cách có hệ thống và phong phú như thế. Thuộc thời kỳ văn học trung đại, người ta bàn nhiều là về thơ ca. Như thế là vì ở thời kỳ này, tiểu thuyết nói chung chưa phát triển. Nếu có thì mới là tiểu thuyết văn vần (truyện thơ) và tiểu thuyết văn xuôi chữ Hán mà cũng còn lơ thơ. Đầu thế kỷ XX, tiểu thuyết (bao gồm đoản thiên, trung thiên, trường thiên) bằng văn xuôi tiếng Việt bắt đầu xuất hiện. Năm 1910, Hoàng Tố Anh hàm oan của Trần Thiện Trung ra mắt bạn đọc với một lời tựa có quan điểm viết truyện rất có ý nghĩa nhưng còn là một ý ngắn và cũng chỉ là một ý. Vào những năm 20 của thế kỷ, số người viết tiểu thuyết có tăng lên rõ rệt nhưng các tác giả cũng ít bàn về thể loại mà mình theo đuổi. Trần Trọng Khiêm có một số ý kiến hay trong lời tựa cho tác phẩm Kim Anh lệ sử của mình nhưng so với những gì Thượng Chi đã bàn thì còn nghèo hơn nhiều. Trên Nam Phong tạp chí, một số người như Trần Hữu Khánh, Tùng Đàm (Nam Phong, số 60, 1922), Vũ Đình Long, Nguyễn Mạnh Bổng… đó đây cũng có ý này ý khác về tiểu thuyết đáng ghi nhận nhưng vẫn không ai có ý kiến hệ thống như ông chủ bút của họ. Sau này, với các nhà tiểu thuyết (vẫn hiểu theo nghĩa rộng) chuyên nghiệp như Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng, Nguyên Hồng, Nhất Linh, Khái Hưng…không biết có ai bàn sâu vào tiểu thuyết hơn ông chủ bút Nam Phong trước mình, mặc dù một số ý kiến của một số vị về tiểu thuyết đã được người đời nay kính nể lưu truyền. Trong một tình hình như thế, ta nghĩ gì về Thượng Chi với lý luận tiểu thuyết ở Việt Nam ta?
  2. Nói nhiều chưa là quan trọng bằng nói đúng. Thượng Chi đã nói đúng ở những điểm nào? Dù không phải là người làm lý luận văn học, lý luận tiểu thuyết, chúng tôi vẫn thấy ông có nhiều ý đúng. Đúng khi nói về thế kỷ 19 là thế kỷ của tiểu thuyết, tiểu thuyết là muôn hình vạn trạng, tiểu thuyết là “sáng tạo ra cuộc đời”, tiểu thuyết là “huyền” nhưng có căn cứ ở thực, tiểu thuyết là bài nghiên cứu rất tinh tế về nhân tâm thế sự, tiểu thuyết đi sâu vào tâm lý con người, trong tiểu thuyết có hoàn cảnh hữu hình và hoàn cảnh vô hình tức là hoàn cảnh có khí vị đặc biệt, khí vị riêng, tiểu thuyết hãy viết về cái cảnh đáng kính đáng phục của đàn bà con gái, tiểu thuyết phương Đông khác tiểu thuyết phương Tây, tiểu thuyết phải tạo ra những vật linh động như người sống…
  3. Nếu Phạm Thượng Chi chỉ thuần túy làm chuyện văn chương và có được một hệ thống ý kiến như trên về tiểu thuyết cũng như nhiều ý kiến khác của ông về ngữ văn nói chung, dù có chỗ đã bị thời đại bỏ qua, vẫn đủ cho ông xứng đáng là nhà lý luận tiên phong trong công cuộc hiện đại hóa văn học Việt Nam mà không ít sách báo trước cách mạng tháng Tám, sau 1945 tại các vùng văn hóa không chịu ảnh hưởng quan điểm Mác xít chi phối đã nói. Khốn nỗi, như mọi người đã biết, và biết quá rõ Thượng Chi và Nam Phong tạp chí của ông lại dính líu chặt chẽ với thực dân Pháp thuở đó. Mà ở đâu chứ trên đất nước này, hễ có hiện tượng đó thì thế nào cũng có loại ý kiến lên án, phủ nhận. Tất nhiên, loại án văn chương này không phải là không thể đem xử lại. Nhưng đó là chuyện sau, chuyện công phu, chuyện lâu dài. Nếu có thể được thì xin coi việc làm nhỏ của bài viết nhỏ này là một cách góp phần nhỏ chuẩn bị cho chuyện lâu dài, công phu về sau đó.

12-1992

N.Đ.C.

Advertisements

Gửi bình luận »

Không có bình luận

RSS feed for comments on this post. TrackBack URI

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

Tạo một website miễn phí hoặc 1 blog với WordPress.com.

%d bloggers like this: