Pham Ton’s Blog

Tháng Tám 12, 2019

Lưu Công Nhân ở Thác Bà

Filed under: Chuyện một người cháu ngoại — phamquynh @ 10:12 sáng

Blog PhamTon năm thứ mười hai, kỳ 2 tháng 8 năm 2019.

Chuyện một người cháu ngoại – Phụ lục

LƯU CÔNG NHÂN Ở THÁC BÀ

Phạm Tôn

Cô Vũ Thị Bình tôi rõ là không ưa gì anh Lưu Công Nhân. Cô là giáo viên trường tiểu học mở ở hợp tác xã Minh Bảo. Cô kể một hôm anh ta đến nhà, cúi khom người mới không chạm quang cửa, mặc áo quần bảo hộ lao động bạc phếch. Thấy vách nhà treo nhiều ảnh, anh ta nhìn rồi ngạc nhiên thốt lên Phạm Tuyên đây này. Cô tôi tự hào, anh tôi đó anh gọi mẹ tôi là dì ruột. Anh ta hỏi thế thằng Tuyên nó có hay lên thăm cụ nhà không. Cô tôi thấy hỗn hào quá, mà cũng chẳng biết trả lời làm sao, càng giận…

Tôi hay lên Thác Bà, cũng thường lê la các nhà quanh vùng hỏi chuyện biết được cái gì hay cái ấy. Thường đến các nhà giáo viên, vì họ có học lại gần dân biết nhiều chuyện. Hôm đến nhà một giáo viên cấp hai ở xã thì gặp anh Lưu Công Nhân. Cùng nhau ra bờ sông Chảy, chỗ dưới đập Thác Bà. Nhà bà tôi trước ở khu vực nay là lòng hồ, chỗ gần đầu con đập. Nay ngập trong nước rồi, chỉ còn thấy ngọn cây mít cao ló lên. Anh giới thiệu anh giáo viên miền núi này là người Việt Nam bỏ tiền túi ra mua tranh của tôi. Tôi chỉ tính tiền toan và sơn dầu, lấy có 50 đồng mà đến nay mới trả có một phần 10, không biết bao giờ mới xong đây. Anh giáo viên cười; anh tính lương giáo viên thì thấp tôi lại có ba con… Anh Nhân cắt ngay lời, anh chỉ kể khổ vì có ba con, sao anh không nói cho ông ấy biết khi cùng vợ tạo ra ba đứa con ấy anh đã sướng đến như thế nào…

Tháng 7/1973, tôi lại lên Thác Bà, đưa mẹ tôi lên dự ngày giỗ ông sinh ra cô Bình. Trong khi xếp hàng mua vé ô tô lên Thác Bà, tình cờ gặp anh Lưu Công Nhân, một tay xách cái túi du lịch xanh hỏng khóa rút, miệng cứ há toác ra, một tay xách cái túi lưới, lòng thòng mấy giây vạn niên thanh và mấy nhành phong lan. Anh bảo tôi ra ngồi với mẹ, để anh xếp hàng cho. Anh hẹn lần này gặp nhau phải nói với nhau nhiều chuyện, còn phải đưa ông đến thăm xưởng họa của tôi, ở với tôi hẳn một ngày để tôi mời ông xem tranh, đọc sách. Rồi cùng lên xe, nhưng ngồi khác ghế khá xa, xe lại đông khách nên chẳng nói với nhau câu nào. Đến Thác Bà chưa tới bến có rừng cây long não thơm phưng phức, anh xin xuống trước cho tiện bến đò sang ngang, còn hẹn sẽ đến nhà mời đến nhà chơi.

Mình lên Thác Bà ở đã ngót một tuần mà vẫn chưa thấy anh đến. Nhà anh khá xa nơi mình ở. Hỏi thì người anh em họ với anh ở gần nhà lại nói là anh thường đi vắng, có khi cả tuần, nên cũng chẳng nghĩ đến chuyện tìm đến nhà anh. Cho đến tận hôm 18/7, hai mẹ con chuẩn bị ra về thì anh mới tạt qua nhà vào chơi. Anh dẫn thằng bé con ông anh sang bệnh xá để khám cái tai, đã một tuần nay không rõ vì sao nó đâm ra điếc đặc. Bố nó mải làm cỏ cho lúa quá quên cả cái tai điếc của ông con. Trò chuyện một lát, mình cùng anh sang sông đưa thằng bé vào viện, rồi vào phòng kỹ thuật công trường thủy điện Thác Bà tìm một bạn của anh là Lý Trọng, kỹ sư 35 tuổi để anh này dẫn ra đập thủy điện. Nói chuyện vớ vẩn một lát, anh Nhân hỏi mình: Thế nào, đi xem công trường hay không nào… Tôi thì chẳng thú gì lắm… Ông Trọng lại càng chán quá rồi…

Mình buộc lòng phải nói thật: Tất nhiên là lên đây là muốn đi xem rồi. Song đi mà anh thì không thích, anh đây lại chán quá rồi thì có lẽ cũng chẳng nên đi làm gì…

Anh Nhân cười xòa. Thôi, thế thì đi. Ông này đi với tôi thì chẳng bao giờ là không vui đâu. Ta đi thôi!

Thế là cửa phòng kỹ thuật đóng lại, khóa hẳn hoi và ba chúng mình thả bộ đi thăm công trường dưới trời nắng gắt. Vừa đi vừa trò chuyện rất vui. Đến bên đập, cạnh thác nước trắng xóa chảy từ trên cao ào ào đổ xuống, anh Nhân chỉ mảng tường bê tông lớn phía bên kia thác nước nói: Nếu như tôi mà là một họa sĩ hiện thực xã hội chủ nghĩa thì tôi sẽ vẽ ở đây một bức tranh lớn. Còn những dãy núi kia và trời xanh biếc thế này thì cứ để nguyên mà làm nền… Đẹp phải biết nhá… Tiếc là tôi lại không phải là họa sĩ hiện thực xã hội chủ nghĩa… Và anh cười thoải mái, có chút ngạo mạn.

Đi qua hết những dãy cầu thang dài, luồn qua những mảng tưởng hư hại trần sụp đổ do bom Mỹ, anh nói với anh Lý Trọng: Thật tôi không ngờ là các ông khôi phục lại nhanh chóng đến như thế này. Thấy các ông làm, tôi càng thêm tin tưởng, tôi học được một bài học tin tưởng… Anh Lý Trọng cười: Thì chính tôi cũng vẫn nhớ cái khẩu hiệu ông ghi ở trên xà nhà CAN ĐẢM, HY VỌNG. Anh Nhân nói lảng ngay sang chuyện khác.

Thăm đập xong, hai chúng mình về nhà bà tôi ăn cơm do mẹ nấu. Đúng 12:30 trời vẫn nắng gắt, cùng về nhà anh. Đường đất đỏ. Trên đường đi anh luôn mồm ca ngợi phong cảnh ở đây là đẹp, nếu không đẹp đến thế này thì tôi vào đây sống làm gì. Chỗ nào cũng là tranh. Gần đến con suối, anh chỉ vào một xóm nhỏ. Đây, mình sinh hoạt chi bộ Đảng ở đây đây. Nhưng mấy năm rồi mình có đi họp lần nào đâu…

Luu Cong Nhan 2.jpg

Tôi nhắc chuyện anh Nguyễn Hữu Chỉnh ở ban quốc tế báo Nhân Dân kể là đi Pháp anh có đến nhà Picasso, không vào được, vì Picasso không có liên hệ gì với địa phương cả. Xem ra thì Đảng Pháp níu Picasso, chứ không phải là Picasso níu Đảng. Anh Nhân cười: Mình thì khác Picasso. Mình không níu Đảng mà Đảng cũng chẳng níu mình. Mình sống ở đây như một người nước ngoài vậy…

Đến nhà, anh đưa ngay tôi xuống nhà ngang chào bà chị dâu đã ngoài 60 cho nó phải phép, rồi cởi ngay bộ quần áo bảo hộ lao động ra, mặc quần soóc, cởi trần đi guốc mộc ra giếng tắm. Xong anh đưa tôi lên nhà đọc sách của anh. Một lát anh bưng thau nước và đem cho mình một cái khăn để rửa mặt, tay rồi đi về phía xưởng vẽ. Nhà toàn cột gỗ xoan không ngâm trắng nhẵn, có đôi chỗ nứt. Lưng nhà thưng nứa đan liếp kín, quay về phía xưởng vẽ. Cửa vào trông ra vườn, lệch sang một bên. Một đầu nhà nối với nửa mặt nhà có cửa sổ dài suốt, song cửa bằng gỗ, cao hơn một mét. Phía đầu nhà đối diện có một cửa sổ con, nhưng không mở, ngoài có chắn liếp nứa. Mái lợp lá gồi. Xung quanh nhà là hàng hiên. Nhà thoáng và thanh nhã. Xung quanh nhà cỏ mọc um tùm xen lẫn mấy cây chuối, dâm bụt, mẫu đơn… Đến đấy mình mới thấy là đã phạm một sai lầm rất lớn: quên mang giấy bút là hai thứ thông thường khi nào cũng mang theo. Nhà này lại có rất nhiều thứ cần ghi lại. Đành vào nhà tìm được một lọ còn chút mực tím cặn, bèn lấy cái que con, chấm mực ấy ghi vào mảnh báo cũ những dòng sau. Ở ngay quang cửa ra vào có hàng chữ nho viết ngay vào gỗ một câu thơ Đường: NHẤT PHIẾN BĂNG TÂM TẠI NGỌC HỒ (tạm dịch: một tấm lòng trong sáng như băng trong bình ngọc). Hai băng giấy nhỏ dán dọc cánh cửa phải, cũng hai câu thơ chữ nho; mặt trong cửa trái lại hai băng khác cũng viết hai câu thơ chữ nho, đều là thơ Đỗ Phủ. Khép hai cánh cửa lại, mặt trong có bốn chữ lớn viết bằng bút chì đỏ CHÍ NHÂN TÂM CHÍNH.

Vào đến trong nhà, nhìn lên quang cửa lại thấy Dans l’art, ce qui gagne perdra (Sartre) (tạm dịch: trong nghệ thuật, ai được sẽ mất) dưới có chữ ký của anh Nhân, nhưng lại có dấu xóa bằng vôi hoặc phấn trắng, trên chỗ xóa thấy ghi bằng chỉ đỏ Lưu Công Nhân3-1971. Nhà có hai gian, phần xà gian thứ nhất viết bốn chữ đen CAN ĐẢM HY VỌNG 1971, phần kia viết CẦN KIỆM LIÊM CHÍNH.

Mình đang ngắm nghía và lúi húi ghi thì anh đến gần, đưa cho cuốn III bộ Chuyện làng nho rồi bảo ra giếng tắm, nghỉ ngơi sau đó mới lên xem tranh vì xem tranh thì phải thoải mái mới được. Tắm xong, anh mang cà phê đến nhà đọc sách pha bằng cái bình pha cà phê phun của Hung ga ri. Anh mời uống cà phê, hút thuốc, nói chuyện một lát. Biết là mình đọc cả bộ Chuyện làng nho rồi, anh lại về xưởng, đem cho một tập thơ Đường. Anh nói: Ở đây mà đọc thơ Đường nó có một cái thú vị riêng ông ạ… Anh về lại xưởng. Mình nằm trên giường con đọc tập thơ, cảm thấy đúng như lời anh nói. Đầu tập thơ có một trang trống. Anh Nhân viết mấy dòng chữ to, có lẽ bằng que nhúng vào mực xanh: Tôi có rất nhiều bạn. Đó là các thi sĩ đời Đường (14/4/72).

Tranh luu cong nhan.png

Căn nhà nhỏ cũng mang một tâm sự ấy… Kề ngay cửa vào là một giá áo mũ tự làm, chân là đầu cây gỗ, trên cắm cành cây, một quả bầu khô chụp lên đầu cành cây, cuống quả bầu cong lại làm chỗ treo mũ. Cái giường cá nhân kiểu thường thấy ở tập thể cơ quan kê ngay cạnh đó. Còn gian bên cạnh thì góc nhà kê một tấm ván chéo làm bàn kề ngay song cửa. Ghế là một cái đõ ong to làm bằng gốc cây đục rỗng, trên để một miếng cói đan tròn nhiều màu. Mặt bàn nhỏ, chỉ đặt một cái đáy  vại nhỏ vỡ dùng đựng bút, chìa khóa… Phía góc kia là một ghế đệm có chỗ dựa cao êm tự làm. Đối diện lại một ghế vải gấp được, để cạnh khúc gỗ thấp dùng làm chỗ gác chân khi ngồi ghế gấp. Giữa hai ghế là một bàn nhỏ thấp làm bằng một thớt gỗ tròn. Cạnh bàn là một tảng đá to trên đặt một mai rùa nhỏ, một vỏ ốc. Giáp vách nứa là một chĩnh sành đầy đất trồng cành đại to lơ thơ vài ba chiếc lá. Miệng chĩnh có chiếc lá khô, một tượng nhỏ tiều phu loại thường đặt ở non bộ. Phần vách nứa gian này chỉ treo tấm gỗ to bằng hai bàn tay có vân rất đẹp, làm thành hình chiếc lá. Phần kia phía có giường lại treo một chiếc lá thật có dính tổ ong nhỏ. Cuối giường lại là một cành cây dựng đứng treo một cái lồng con không có chim. Như để tăng thêm không khí cổ kính cho căn nhà, anh đặt một giá nến có cây nến trắng thắp dở ở cạnh bàn nước và hòn đá… Thanh ngang giữa các song cửa gỗ chi chít những chữ. Đọc thì thấy toàn là tên các danh hoạ bắt đầu bằng Tô Ngọc Vân và kết thúc bằng Van Gogh. Có cả Picasso lẫn Micheal Ange, Matisse và Raphael… Có lẽ đó là những người anh tôn làm thầy. Tiếp sau tên Van Gogh là ba chữ màu đen: LUXE-CALME – VOLUPTÉ (Tạm dịch: xa hoa – tĩnh lặng – thú vị) và bốn chữ đỏ: Độc Lập Tự Do

Mình nằm đọc thơ Đường và tự nhiên muốn đọc Vương Duy. Những bài thơ về những người ở ẩn thời xưa. Anh Nhân đến, mang lá chè tươi cho vào ấm đun trên bếp dầu hỏa bằng  đồng, vừa uống trà vừa nói với nhau vài câu về thơ Đường, rồi mời mình lên xem tranh.

Xưởng họa ở cách nhà đọc sách khoảng 15-20 mét, xây gạch lợp ngói do tỉnh ủy Yên Bái xây cho. Dáng nhà cũng xinh. Nhà có một buồng nhỏ đặt bàn viết, sách vở, một cái đi văng nhỏ, thấp. Anh kéo cái ghế con trên đặt tấm thổ cẩm, mời mình ngồi gần mé cửa ra vào và giới thiệu: Đây là chỗ tiếp khách… Tôi lấy mấy bức tranh mới vẽ ông xem. Anh chỉ một bức treo trên tường: Còn đây là vợ. Vợ anh là dược sĩ. Những lần đi nước ngoài chị tìm mua cho anh sách về hội họa. Còn bao nhiêu tiền, chị mua toile (vải để vẽ tranh) và sơn dầu đến hết.

Các tranh anh cho xem đều là tranh trừu tượng. Ngay bức đầu, anh dựng cho mình xem rồi có vẻ hơi lúng túng, anh đứng gần chỗ mình ngắm xem tranh có bị bóng không, xem có dễ không, bàn tay trái cứ khoa khoa như vờn, như xoa một vật gì êm êm, miệng thì lẩm bẩm: Đấy đấy…thế thế biết nói với ông thế nào nhỉ… Tôi đặt tên bức tranh này là Bản Concerto con nhái như thế…thế… Quả thật  ở góc phải có một con nhái xanh, đầu đội một vành hào quang như các thánh vậy. Còn lại toàn là những đám màu vân vân, có chỗ vết sơn bóp ở ống ra còn nguyên vẹn, nổi dầy lên, và khá nhiều vạch ngang dọc, tựa như lấy que mà vạch vào tranh sơn đang ướt làm trơ vải ra. Rồi Bản giao hưởng mùa đông Thác Bà số I, bức tranh mà anh tấm tắc khen là cái này tôi vẽ đẹp lắm, đẹp lắm ông ạ. Giao hưởng hoa mua (tặng vợ) và một bức tranh nữa màu sắc hòa hợp, có chỗ đậm đà đằm thắm, có chỗ trong sáng lóng lánh như nước suối dưới nắng sớm… Rồi Tặng De Bussy cuồn cuộn những đường nét dày vò người xem.

Chín bức cả thảy… Thế là đủ một phòng tranh ở Paris rồi. Tôi mà bày ở đấy thì phải biết là đông người xem… Mấy bức này không làm khung là để mang về Hà Nội. Tôi đã đưa cho hội một catalô 45 tranh. Họ xem không nói gì hết, rồi đưa cho vay một ít tiền… Thật là buồn cười… Trên bàn, anh để rất nhiều sách, chủ yếu là về hội họa. Có Van Gogh, Renoir, Cézane và nhiều nhất là Picasso và các họa sĩ Ý, Hà Lan thuộc trường phái hội họa trừu tượng rồi nói: Tôi ở đây, chỉ làm có một việc là vẽ rồi đem so với các bức tranh này và thường là cảm thấy được lắm, chẳng kém gì, Việt Nam ta được lắm, không sợ thua ai cả.

Nói rồi anh để hai cuốn sách có hai tranh in hai bên và đặt một bức tranh nhỏ do anh vẽ ở giữa vừa ngắm vừa khen đẹp, đẹp lắm. Rồi anh kể có lần Picasso được mời đến xem bố trí phòng tranh Tây Ban Nha ở Le Louvre (Bảo tàng Pháp nổi tiếng thế giới). Khi về nói: Tranh của mình xếp cạnh tranh Vélasquez và (quên) xem được lắm. Çava mieux … (Thế là tốt). Tôi, tôi cũng luôn thấy như thế. Còn đây (anh mở một tập về Picasso ra), lật bài báo Nhân Dân viết về Picasso anh cắt dán vào đó. Picasso chết thì người ta viết như thế này: Nghệ sĩ vĩ đại, v.v… trong khi đó ở ta có thằng nào làm như Picasso, làm hơn Picasso thì lại vùi dập đi, lại phản đối ngay. Cụ Hồ mấy lần bảo học Picasso, ông Trường Chinh cũng mấy lần bảo học Picasso… Hóa ra chỉ là học có một điều là xin vào Đảng mà thôi! Nước mình không có người tài vì nước mình không cần người tài… Anh mở cửa sang buồng bên cạnh, rộng hơn. Đây mới là xưởng họa. Ba bức tranh đang vẽ dở, cái đặt trên sàn, cái để trên giá, cái trừu tượng, cái hiện thực (Cày ruộng, Cô dân quân viết tin chiến thắng, tranh dân gian) một cuộn vải và rất nhiều ống sơn, môt pa lét to bết những màu sơn…

Tạm xong với xưởng họa, hai anh em lại về Chu Nam Sơn (tức là cái nhà đọc sách của anh). Song lần này, không vào nhà mà ngồi uống chè tươi ngay ở vườn. Bàn nước đặt cạnh gốc chuối và cây dâm bụt gồm có một tảng đá to làm bàn và bốn hòn đá làm ghế. Anh cẩn thận ấn sâu một hòn đá xuống đất làm chỗ đặt cái phích nước. Cách độ bốn mét, sau bụi chuối và trước hàng rào vườn lại một tảng đá nữa. Anh bảo đó là nơi thường ngồi một mình ngắm mặt trời lặn… Anh có vẻ đặc biệt yêu thích mặt trời lặn. Trong nhà đọc sách trông qua hàng song rộng ngắm mặt trời lặn cũng rất tuyệt. Anh nói tựa như tâm sự với bản thân: Tôi vẽ mà biết là bây giờ chẳng dùng làm gì, sau này cũng chẳng dùng làm gì…

Mình nhớ đến hai chữ HY VỌNG to, đỏ viết trên tường xưởng vẽ, và mấy chữ trên xà nhà nên gợi ý là chắc anh phải có hy vọng gì vào một ngày mai chứ. Anh cười: Tất nhiên! Nhưng có lẽ phải lâu, lâu lắm… Phải có một sự thay đổi lớn… Ông đã vào phòng tôi, ông thấy, tôi có kế hoạch và làm việc rất cẩn thận… Mặc dù biết có làm cũng bằng vô ích, mình ở đây, mình chết ở đây, rồi chôn ở cái vườn này, chẳng ai cần, chẳng hại gì cho ai…Tranh tôi bán cho nhà nước được độc có một cái, được 1000đ; có cái bán cho một cậu lấy 50 đ mà cho trả dần, đến bây giờ cũng chưa xong. Thành ra tôi đã nghèo lại phải gửi tiết kiệm. Tôi chỉ dám vẽ tranh nhỏ, dùng ít sơn, sợ khi cần vẽ lại hết mất sơn. Đời sống cũng phải rất tiết kiệm, nếu không, không làm được gì cả. Tôi không nghiện một thứ gì. Chè, thuốc lá, rượu, khi cần kích thích tôi chỉ dám dùng một tí thôi. Trong cái đõ ong để bên bàn viết chéo, tôi vẫn có rượu đấy…

Trời đã ngả chiều, tôi xin phép ra về. Anh tiễn và nói: Hôm nay, tôi không làm được gì. Nhưng cậu thì đã xem được cái đập Thác Bà, thế là đạt rồi. Tôi đành nói thật lòng: Còn anh lại phải cái phiền là đưa tranh ra cho một kẻ chẳng biết gì về hội họa xem.

Anh Nhân nói ngay: Cái đó không hề gì… Tranh mình bọn ở Hội có xem cũng chẳng hiểu gì… Mình rất ít khi muốn cho ai xem tranh…

Bà chị dâu anh nhất định không cho tôi về, cố giữ lại ăn cơm với gia đình. Anh cũng bảo ở lại, cơm xong sẽ cùng anh về nhà, nhân thể ghé nhà anh Lý Trọng kỹ sư công trình thủy điện. Mình ở lại lên phòng tiếp khách. Rồi anh Nhân xuống bếp, thái chỉ bó rau cải xanh giúp bà chị dâu nấu bát canh với tôm khô kiểu nhà quê đặc những rau là rau. Còn một mình lại sang nhà đọc sách, xem một tập về Picasso. Anh ghi ở nhiều chỗ Mình bằng tuổi này đã làm được gì đâu!… Ở phòng khách cũng như ở xưởng vẽ anh viết trên một tờ giấy treo trên tường 1976: 45 tuổi, 1991: 60 tuổi.

Danh Thiep luu cong nhan

Ngày nay thì tôi thấy báo chí, đài truyền hình quen gọi tên anh kèm hai từ danh họa: Danh họa Lưu Công Nhân. Rồi mở nhiều phòng tranh trưng bày tranh anh. Độc đáo nhất là triển lãm mới mở gần đây do họa sĩ Lê Thiết Cương tuyển chọn trưng bày ngay giữa Hà Nội các tranh của anh với tên gọi giản dị là Nét.

Không biết những người xem tranh anh và có thể cả người tổ chức triển lãm phòng tranh tuyệt vời này nữa có biết những chuyện tôi vừa kể về một Lưu Công Nhân ở ẩn nơi miền núi xa xôi nằm gai nếm mật, nung nấu quyết tâm mở ra một hướng mới cho nghệ thuật hội họa Việt Nam.

Tháng 8/2019.

P.T.

Gửi bình luận »

Không có bình luận

RSS feed for comments on this post. TrackBack URI

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

Tạo một website miễn phí hoặc 1 blog với WordPress.com.

%d bloggers like this: